چشمان نگران اروپا و اوکراین به مذاکرات صلح

در آستانه چهارمین سالگرد جنگ اوکراین، تلاش‌های دیپلماتیک برای مهار و پایان دادن به این بحران بین‌المللی وارد مرحله تازه‌ای شده است. در همین چارچوب، دور جدیدی از مذاکرات آتش‌بس میان اوکراین و روسیه قرار است امروز سه‌شنبه (۲۸ بهمن) در ژنو و با حضور نمایندگانی از آمریکا برگزار شود.

این گفتگوها به‌ صورت غیرعلنی و پشت درهای بسته انجام خواهد شد و رسانه‌ها اجازه حضور در محل مذاکرات را نخواهند داشت؛ موضوعی که از حساسیت بالای مباحث مطرح‌ شده حکایت دارد. بنابراین، جزئیات مطرح ‌شده در این نشست می‌تواند نقش تعیین ‌کننده‌ای در شکل‌گیری هرگونه توافق احتمالی داشته باشد و مسیر تحولات آینده را تحت تأثیر قرار دهد.

دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین در این باره گفت که در مقایسه با مذاکرات ابوظبی، مذاکرات ژنو درباره اوکراین طیف وسیع‌تری از موضوعات را پوشش خواهد داد و به همه مسائل کلیدی، از جمله مسائل مربوط به سرزمین‌ها خواهد پرداخت.

همزمان، ولودیمیر زلنسکی، رئیس جمهور اوکراین هم پیش از نشست ژنو تأکید کرد که با طرح آتش‌بس غیرمشروط و بلندمدت آمریکا برای توقف جنگ در اوکراین موافقت کرده است. زلنسکی با این‌حال عنوان کرد:حملات روسیه در حال تکامل است و اکنون شامل ترکیبی از سلاح‌ها می‌شود که نیازمند قابلیت‌های دفاعی ویژه است. رئیس‌جمهور اوکراین درباره برنامه ماه‌های آینده گفت:«اوکراین از روند صلح حمایت خواهد کرد و امیدوار است که ایالات متحده از تضمین‌های امنیتی برای کشورش حمایت کند. من مشتاقانه منتظر مشارکت بیشتر اروپا در این روند هستم و پیشرفت برای مسیر عضویت در اتحادیه اروپا نیز در اولویت قرار دارد».

مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا نیز در سخنانی گفت که واشینگتن به پایان دادن به درگیری‌ها در اوکراین علاقه‌مند است و قصد ندارد هیچ توافقی را به طرف‌های درگیر تحمیل کند.

هرچند مسکو تلاش دارد تکلیف مناطق تحت کنترل خود را در میز مذاکرات نهایی کند و تضمین بگیرد که این اراضی در هر توافق صلحی به‌ عنوان بخشی از قلمرو روسیه به رسمیت شناخته شوند اما این موضوع برای کی‌یف خط قرمز محسوب می‌شود.

از نگاه اوکراینی‌ها، سرنوشت سرزمین‌های اشغالی صرفاً یک امتیاز قابل معامله نیست بلکه به حاکمیت ملی و هویت سیاسی کشور گره خورده است و به همین دلیل تاکنون زیر بار چنین امتیازدهی نرفته‌اند.

با این حال، زلنسکی اخیراً تأیید کرده که از سوی دونالد ترامپ برای مصالحه بر سر خواسته‌های روسیه و پذیرش واگذاری بخشی از اراضی تحت فشار قرار دارد ولی گفت که درباره تمامیت ارضی کشورش معامله نخواهد کرد. زلنسکی پیشتر نیز اعلام کرده بود هرگونه تصمیم درباره مناطق اشغالی باید به رأی مردم در یک همه‌پرسی سراسری واگذار شود، موضعی که نشان می‌دهد دولت اوکراین می‌کوشد مسئولیت چنین تصمیم حساسی را به اراده عمومی گره بزند. با توجه به تلفات انسانی گسترده، آوارگی میلیون‌ها نفر و خسارت‌های سنگین اقتصادی که جامعه اوکراین متحمل شده، بعید به نظر می‌رسد افکارعمومی به‌راحتی با واگذاری رسمی بخشی از خاک کشور موافقت کند.

در عین حال، ادامه جنگ نیز هزینه‌های فزاینده‌ای برای کی‌یف به همراه دارد. ترامپ پیش‌تر هشدار داده بود که بازپس‌گیری این مناطق دشوار است و تداوم درگیری می‌تواند به از دست رفتن اراضی بیشتری بینجامد که فشار سیاسی بر دولت اوکراین را افزایش داده و معادله تصمیم‌گیری را پیچیده‌تر کند.

پیشروی روسها در میدان

همزمان با افزایش تحرکات دیپلماتیک و ابراز خوش‌بینی برخی محافل غربی نسبت به امکان توقف درگیری‌ها، تحولات میدانی نیز شتاب گرفته است. در هفته‌های اخیر، مسکو تلاش کرده با تثبیت و گسترش مواضع خود در جبهه‌های مختلف، موقعیتش را پیش از آغاز مذاکرات تقویت کند. دستور تازه ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه به نیروهای مسلح این کشور برای تسلط بر برخی محورهای عملیاتی، از جمله مناطق «شرق کراسنوار میسک و دیمیتروف» نشانه‌ای از همین رویکرد است.

این دستور از سوی والری گراسیموف رئیس ستاد کل نیروهای مسلح روسیه اعلام شد که از تداوم پیشروی‌ها و وارد آمدن تلفات سنگین به ارتش اوکراین سخن گفت. او مدعی شد که ارتش روسیه به ‌طور متوسط دو برابر بیشتر از طرف مقابل از پهپادها استفاده می‌کند و تنها در دو هفته نخست فوریه، با وجود شرایط سخت زمستانی، ۱۲ شهرک را تحت کنترل گرفته است. وی همچنین از گسترش «نوار امنیتی» در مرزهای مناطق سومی و خارکف خبر داد و گفت شهرک‌هایی در این مناطق به کنترل روسیه درآمده‌اند.

اینکه چرا روسیه بر تصرف مناطق بیشتر د این روزها متمرکز شده است، از این جهت اهمیت دارد که در آستانه مذاکرات ژنو، هر پیشروی می‌تواند به اهرمی در چانه‌زنی تبدیل شود. تجربه جنگ‌های فرسایشی نشان می‌دهد که تغییر خطوط تماس، حتی در مقیاس محدود، در میز مذاکره معنایی فراتر از ارزش نظامی خود پیدا می‌کند. به همین دلیل زمان ‌بندی عملیات اخیر روسیه تصادفی نیست و کرملین در پی آن است که با «واقعیت‌های جدید میدانی» وارد گفتگو شود. با تسلط روسیه بر مناطق تازه در اوکراین، این کشور می‌تواند در میز مذاکره از موضع برتر برخوردار شده و خواسته‌های خود را به طرف مقابل تحمیل کند.

تمرکز اصلی عملیات روسیه در ماه‌های گذشته بر مناطق شرقی اوکراین به‌ویژه استان‌های دونتسک و لوهانسک بوده است، مناطقی که از سال ۲۰۱۴ و پس از بحران کریمه به کانون اصلی تنش میان مسکو و کی‌یف تبدیل شدند. از اینرو، کنترل بر این نواحی به مسکو اجازه می‌دهد ادعای حمایت از روس‌زبانان را به‌ عنوان یک واقعیت عینی در ‏میدان نبرد مطرح کند و آن را به بخشی از منطق سیاسی خود در مذاکرات تبدیل سازد.

اروپاییهای نگران

با اینکه آمریکا در تلاش برای پایان دادن به درگیری‌ها در اوکراین است، اختلاف‌نظر میان واشینگتن و کشورهای اروپایی درباره جزئیات هر توافق احتمالی همچنان به‌عنوان یک چالش جدی و حل‌نشده باقی مانده است.

رهبران اروپایی در حاشیه نشست مونیخ موضوع تحولات اوکراین را بررسی کردند. اروپاییها بر لزوم هماهنگی دفاعی قوی‌تر و حمایت از اوکراین تأکید کردند.

اکثر رهبران اروپایی معتقد نیستند که آتش‌بس در اوکراین به این زودی‌ها برقرار شود. راشل الهوس، مدیرکل اندیشکده دفاعی بریتانیا درباره مذاکرات اروپاییها گفت:«حس کلی این بود که روسیه در مورد پایان دادن به جنگ جدی نیست و مذاکرات فعلی فقط تلاشی از سوی روسیه برای خرید زمان جهت ادامه جنگ است».

اروپاییها با حمایت قاطع خود از اوکراین اعلام کردند که در سال 2026 نیز مبلغ 60 میلیارد یورو به این کشور کمک خواهند کرد. همچنین، چند کشور اروپایی از جمله هلند، انگلیس، نروژ و سوئد تصمیم گرفته‌اند حدود ۵۰۰ میلیون دلار برای خرید تسلیحات ساخت آمریکا و ارسال آن به اوکراین اختصاص دهند.

از سوی دیگر، اینفو بوریس پیستوریوس، وزیر دفاع آلمان در سخنانی تاکید کرد:با نزدیک شدن به احتمال آتش‌بس، ضروری است که هرگونه توافق صلح برای اوکراین پایدار و قابل دفاع باشد. او با بیان اینکه اروپا و آمریکا باید در آینده از اوکراین در برابر هرگونه تجاوز احتمالی روسیه محافظت کنند، افزود:«برای این انجام وظیفه بزرگ، کی‌یف به ضمانت‌های امنیتی قابل اعتمادی نیاز دارد. برای ارائه ضمانت‌های امنیتی معتبر، همه ما باید مشارکت کنیم و اروپا و آلمان آماده‌اند سهم خود را در این زمینه انجام دهند».

اروپایی‌ها با ابراز نارضایتی از عدم حضور در روند مذاکرات صلح، تأکید می‌کنند که دیدگاه‌ها و نگرانی‌های امنیتی‌شان باید به‌ طور جدی شنیده و لحاظ شود.

در این رابطه، امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه با اشاره به کنار گذاشته‌شدن اروپا از روند مذاکرات صلح تأکید کرد که اروپا باید در تعیین سرنوشت امنیت خود نقش مستقیم داشته باشد. ما اروپایی‌ها پرسش‌ها و دغدغه‌هایی برای طرح داریم. زمانی که موضوع رفاه، آینده و معماری امنیتی اروپا در حال بررسی است، طبیعی است که باید پشت میز مذاکره حضور داشته باشیم. مکرون همچنین با بیان اینکه اوکراین بزرگترین بحران اروپا است، از نزدیک شدن به توافق صلح خبر داد.

با در نظر گرفتن مواضع اروپایی‌ها و استمرار حمایت‌های تسلیحاتی و مالی از اوکراین، چشم‌انداز دستیابی به صلح در کوتاه‌مدت همچنان مبهم به نظر می‌رسد.

اظهارات مقامات اروپایی نشان می‌دهد که اروپا اگرچه از اصل توقف درگیری‌ها حمایت می‌کند اما نسبت به طرح‌های پیشنهادی آمریکا برای رسیدن سریع به آتش‌بس تردیدهای جدی دارد. بسیاری از رهبران اروپایی تأکید کرده‌اند که هرگونه توافق آتش‌بس باید «پایدار، عادلانه و مبتنی بر تضمین‌های امنیتی روشن» باشد. از نگاه آنها، طرح‌هایی که بر توقف فوری جنگ بدون حل ریشه‌های بحران و بدون ارائه تضمین‌های معتبر به اوکراین استوار است نه ‌تنها صلح پایدار ایجاد نمی‌کند بلکه می‌تواند زمینه‌ساز دور تازه‌ای از تنش در آینده شود. این نگرانی به‌ویژه در میان کشورهای شرق اروپا که تهدید روسیه را مستقیم‌تر احساس می‌کنند پررنگ‌تر است.

اروپایی‌ها نگران آن هستند که برخی ابتکارات واشینگتن عملاً به معنای به رسمیت شناختن پیشروی‌های میدانی روسیه باشد، مسئله‌ای که می‌تواند اصل «عدم تغییر مرزها با زور» را زیر سؤال برده و برای امنیت اروپا پیامدهای جدی داشته باشد. به همین دلیل، اتحادیه اروپا هشدار داده که هرگونه توافق آتش‌بس نباید به قیمت تضعیف حاکمیت اوکراین یا کاهش امنیت جمعی این قاره تمام شود.

رهبران اروپایی با توجه به بی‌اعتمادی خود نسبت به پایبندی روسیه به تعهداتش، به دنبال طراحی سازوکارهای امنیتی تازه هستند تا از بروز تنش‌های آتی جلوگیری کنند. در ماه‌های اخیر، تضمین‌های امنیتی برای اوکراین به یکی از محورهای کلیدی مذاکرات و توافقات احتمالی تبدیل شده و آمریکا و کشورهای اروپایی با این درخواست اوکراین موافقت کرده‌اند. با این حال، نحوه عملیاتی شدن این تضمین‌ها و جزئیات سازوکارهای مرتبط، همچنان یکی از چالش‌های جدی و حل‌نشده در مسیر دستیابی به توافق نهایی باقی مانده است.

اروپایی‌ها تضمین امنیتی را به معنای استقرار نیروهای چندملیتی ناتو در خاک اوکراین می‌دانند، به‌طوری که هزاران نظامی این ائتلاف در مرزهای این کشور حضور یابند تا روسیه نتواند در آینده به دیگر کشورهای اروپایی حمله کند. با این حال، مسکو هرگونه استقرار نظامیان ناتو در نزدیکی مرزهای خود را تهدیدی علیه تمامیت ارضی‌ خود می‌داند و به‌ شدت با این طرح مخالفت کرده است. هدف اصلی روسیه از آغاز جنگ اوکراین نیز جلوگیری از نزدیک شدن ناتو به مرزهای خود بود و حالا پس از چهار سال درگیری و پرداخت هزینه‌های سنگین، بعید است چنین اقدامی را بپذیرد.

با وجود خوش‌بینی محافل آمریکایی نسبت به دستیابی به توافق صلح در اوکراین، تا زمانی که منافع همه طرف‌ها به ‌ویژه اروپایی‌ها به‌طور کامل در توافقات لحاظ نشود، حتی در صورت حصول یک توافق موقت، این زخم‌ها در آینده باز شده و می‌تواند جرقه بروز جنگ جدیدی را روشن کند.