نشست ریاض و مهندسی مجدد معادلات جنوب یمن

زمینه‌سازی نظامی پیش از مذاکرات

نشست ریاض در پی یک تحول نظامی مهم روی می‌دهد. طی هفته‌های پیش از این، نیروهای تحت حمایت عربستان سعودی حملات گسترده‌ای را علیه مواضع نیروهای شورای انتقالی جنوب و واحدهای نخبه حضرمی (که عموماً تحت حمایت مالی و لجستیکی امارات هستند) در استان‌های حضرموت، المهره و شبوة آغاز کردند. هدف این عملیات، وادار کردن این نیروها به عقب‌نشینی و به طور مشخص، خاتمه دادن به حضور مستقیم و نفوذ نظامی امارات در این مناطق بود. این اقدام نظامی، کارت برنده ریاض برای وراد آمدن به میز مذاکره با موقعیتی مسلط بود. برگزاری نشست سیاسی بلافاصله پس از این عملیات، آن را به نمایشی آشکار از "تاثیر قدرت نظامی بر دیپلماسی" تبدیل می‌کند؛ نشان‌دادن این واقعیت که ریاض ابتکار عمل را در جنوب به دست گرفته است.

ماهیت نشست: مهندسی سیاسی به جای گفت‌وگوی صلح

نکته کلیدی در تحلیل این رویداد، تمایز قائل شدن میان "گفت‌وگو برای صلح" و "مهندسی سیاسی" است. شواهد نشان می‌دهد این نشست در درجه اول با هدف دوم برگزار خواهد شد.

• غیبت معنادار ابوظبی: امارات متحده عربی، به عنوان حامی مالی و سیاسی اصلی STC و بسیاری از نیروهای محلی در حضرموت، هیچ نقش فعال یا میزبانی در این نشست ندارد. این غیبت، خود گویای تغییر موازنه قواست.
• مهندسی از بالا: این نشست با میزبانی و طراحی کامل عربستان سعودی برگزار می‌شود. ریاض با جمع‌آوری طیف وسیعی از جریانات جنوبی فراتر از شورای انتقالی (STC) ، در پی ایجاد یک ائتلاف جایگزین یا موازی است که وفاداری‌اش به سعودی‌ها بیش از ابوظبی باشد.
• پایان انحصار نمایندگی: یکی از اهداف آشکار، شکستن انحصار شورای انتقالی جنوب (STC) در ادعای نمایندگی انحصاری مردم جنوب است. با دادن صدا به قبایل حضرموت و المهره (که همواره نگران سلطه جریان‌های عدن‌محور بوده‌اند) و دیگر گروه‌ها، ریاض در حال ایجاد توازن قوا در درون جناح جنوبی است.

اهداف راهبردی عربستان سعودی

این مانور سیاسی-نظامی ریاض، سه هدف عمده راهبردی را دنبال می‌کند:

۱- مهار پروژه تجزیه‌طلبی تحت حمایت امارات

عربستان سعودی به این جمع‌بندی رسیده که استقلال کامل جنوب یمن تحت رهبری STC (که عملاً به ابزار نفوذ امارات تبدیل شده) یک تهدید امنیتی بلندمدت جدی است. این نگرانی بر سه محور استوار است:

• مرزها: عربستان با جنوب یمن (در صورت استقلال) مرز طولانی زمینی دارد. وجود یک دولت ضعیف، وابسته به رقیب منطقهای (امارات) یا مستعد نفوذ جریان‌های رادیکال، می‌تواند تهدیدی برای امنیت مرزهای جنوبی عربستان باشد.
• منابع انرژی: ذخایر نفتی و گازی مهم یمن عمدتاً در مناطق جنوبی (مثل حضرموت) قرار دارد. کنترل این منابع توسط یک دولت دوست یا حداقل بی‌طرف، برای ریاض حیاتی است.
• بنادر و آبراه‌ها: موقعیت سوق‌الجیشی بنادر جنوب یمن مانند عدن، المکلا و نشیطون بر کرانه دریای عرب و نزدیکی به باب‌المندب، امنیت دریایی و تجاری عربستان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. ریاض نمی‌خواهد کنترل این نقاط حیاتی در دست رقیبش باشد.

۲- بازتعریف نمایندگی جنوب در مذاکرات آینده ملی

ریاض به آینده دورتر نیز نظر دارد. هرگونه گفت‌وگوی سیاسی نهایی برای خاتمه جنگ در یمن، نیازمند تعیین نمایندگانی برای شمال و جنوب است. عربستان می‌خواهد اطمینان حاصل کند که در آن مذاکرات، طرف جنوبی نمایندگانی داشته باشد که منافع عربستان را در اولویت قرار دهند، نه منافع امارات. با پررنگ کردن نقش دیگر جریانات و تضعیف موقعیت انحصاری STC، ریاض در حال ساختن ائتلافی است که در آینده بتواند به عنوان "نماینده مشروع جنوب" و مورد تایید ریاض در مذاکرات حاضر شود.

۳- ارسال پیام به انصارالله 

این نشست یک پیام دیپلماتیک قوی به طرف مقابل اصلی در صنعا (انصارالله) نیز ارسال می‌کند. پیام این است: "مدیر تحولات جنوب یمن، از این پس ریاض است، نه ابوظبی." این اقدام به انصارالله می‌فهماند که اگر قصد مذاکره درباره آینده جنوب یمن یا توافق بر سر مدل حکومتی فدرالی و غیره وجود دارد، طرف مقابل آن در سمت جنوب، نیروهای تحت حمایت و هدایت عربستان هستند. این موضوع می‌تواند زمینه‌ساز گفت‌وگوهای مستقیم یا غیرمستقیم آتی بین ریاض و صنعا حول چارچوب سیاسی آینده یمن باشد، بی‌آنکه امارات نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند.

جمع‌بندی و چشم‌انداز

نشست ریاض را باید نقطه عطفی در رقابت دو متحد سابق ائتلاف ضد انصارالله دانست. عربستان سعودی، با ترکیب قدرت نظامی و ابتکار سیاسی، در حال تغییر قواعد بازی در جنوب یمن است. این حرکت نشان‌دهنده خستگی ریاض از پروژه موازی امارات در جنوب و تلاش برای یکپارچه کردن جبهه تحت حمایت خود، پیش از ورود به هرگونه مذاکره جدی درباره آینده یمن است.

چشم‌انداز این اقدامات اما با چالش‌هایی جدی روبروست:

• واکنش امارات: ابوظبی به سادگی دست از منافع گسترده اقتصادی، امنیتی و سیاسی خود در سواحل جنوب یمن نخواهد کشید. ممکن است شاهد رقابت‌های نیابتی شدیدتر یا مانورهای سیاسی متقابل باشیم.
• بی‌اعتمادی تاریخی جنوبی‌ها به ریاض:  با توجه به زمینه‌های تاریخی وجود اختلافات در میان نیروهای جنوبی، مطمئناً کار ریاض برای اجماع قبایل حضرموتی و حراکی‌ها با گرایش‌های استقلال‌طلبانه‌تر، نخبگان عدن و STC تحت یک چتر واحد، کاری دشوار است. تاریخچه اختلافات داخلی در جنوب عمیق است.

در مجموع، ریاض با این حرکت، نه تنها در پی حل بحران یمن، که در تلاش برای تثبیت هژمونی خود در برابر رقیب منطقه‌ای (امارات) و تعریف نظم امنیتی مطلوب در همسایگی جنوبی خود است. موفقیت یا شکست این پروژه، نقش تعیین‌کننده‌ای در ترسیم نقشه آینده سیاسی یمن خواهد داشت اما با این حال این گفتگوها نشانه قدرت عربستان تلقی نخواهد شد بلکه نشانه ضعف ریاض است زیرا ثابت می‌کند که ریاض دیگر نمی‌تواند جنوب را با زور و ائتلاف نظامی اداره کند و مجبور شده به مهندسی سیاسی پرهزینه و زمانبر روی بیاورد و این یعنی فرسایش راهبردی.