آیا تشکیل شورای صلح غزه به بازگشایی گذرگاه رفح می‌انجامد؟

از نتایج مهم جلسه امضا ابتکار «شورای صلح غزه» در اجلاس داووس، موضوع بازگشایی گذرگاه رفح عنوان شده که یکی از مهمترین مباحث دستورکار این شورا می‌باشد.

در این رابطه علی شعث، رئیس کمیته ملی اداره غزه در پیام ویدئویی برای حاضران نشست امضا توافقنامه در داووس اعلام کرد که گذرگاه مرزی رفح در مرز مصر با نوار غزه، هفته آینده بازگشایی خواهد شد. شعث گفت: در گام نخست، از اینکه اعلام کنیم گذرگاه رفح از هفته آینده به‌صورت دوطرفه برای تردد باز می‌شود، خوشحال هستیم.

همچنین نیکولای ملادینوف رئیس نهاد موسوم به «شورای اجرایی غزه» روز پنجشنبه از دستیابی به توافقی برای آغاز مقدمات بازگشایی گذرگاه رفح خبر داد.

ملادینوف گفت: «در حال هماهنگی جنبه‌های لجستیکی برای اجرای توافق بازگشایی گذرگاه رفح هستیم.»

در میان منابع صهیونیستی مانند شبکه ۱۲ رژیم صهیونیستی نیز روز پنجشنبه به نقل از یک مقام امنیتی اسرائیلی اعلام کرد که کابینه امنیتی این رژیم هفته آینده بازگشایی گذرگاه رفح را بررسی خواهد کرد.

منابع فلسطینی نیز روز گذشته (3 بهمن) در گفتگو با روزنامه صهیونیستی «هاآرتص» تأیید کردند که اعضای کمیته تکنوکرات قرار است این هفته از طریق گذرگاه رفح وارد نوار غزه شوند تا مدیریت مسائل مدنی نوار غزه را تا پایان هفته به دست بگیرند. بر اساس اسناد رسمی مربوط به طرح بازسازی غزه، طبق طرح ۲۰ ماده‌ای «دونالد ترامپ»، رئیس‌جمهور آمریکا، یک این کمیته وظیفه ارائه «خدمات عمومی روزانه و خدمات شهری» را در این بخش بر عهده خواهد داشت و تحت نظارت مستقیم شورای به اصطلاح صلح غزه به ریاست ترامپ فعالیت خواهد کرد.

این اظهارات پس از آن صورت گرفت که «مارک هاکبی» سفیر آمریکا در سرزمین‌های اشغالی بامداد پنجشنبه مدعی شد: اطمینان داریم که گذرگاه رفح بازگشایی می‌شود و بر این باورم که (رژیم) اسرائیل به زودی این تصمیم را می‌گیرد.

از طرف دیگر طبق ویدئویی که 26 دی ماه به صورت آنلاین منتشر شده «استیو ویتکاف»، فرستاده آمریکا به غرب آسیا در یک کنفرانس مطبوعاتی در فلوریدا در پاسخ به سؤالی در مورد بازگشایی گذرگاه رفح گفت: «ما باید آن را باز کنیم. ما قول داده‌ایم.»

رفح به دلیل داشتن تنها مسیر ارتباط زمینی غزه با دنیای خارج (به غیر از اراضی اشغالی) و مهمترین راه ارسال کمک‌های بشردوستانه بین‌المللی به ساکنان آن، از اهمیتی استراتژیک برای مردم این باریکه برخوردار است که در ماه‌های اخیر به دلیل کارشکنی و اعمال سیاست مجازات دسته جمعی از سوی صهیونیست‌ها عمدتاً غیرفعال بوده است.

این گذرگاه از اردیبهشت ۱۴۰۳ (مه 2024) و پس از در اختیار گرفتن سمت فلسطینی آن توسط رژیم صهیونیستی عملاً بسته شد و با وجود تعهد طرف‌های توافق آتش‌بس به بازگشایی این گذرگاه برای ورود کمک‌های بشردوستانه اما همچنان گزارش‌های نهادهای بین‌المللی و سازمان ملل از ورود قطره‌چکانی و بسیار محدود وناکافی سوخت، غذا، دارو و تجهیزات در ماه‌های پس از توافق شرم الشیخ خبر داده‌اند.

سیاست اسرائیل؛ از مخالفت تا فرصت‌طلبی

علی‌رغم مواضع و خوشبینی‌های مطرح شده درباره بازگشایی سریع گذرگاه رفح اما با این حال، به نوشته هاآرتص رژیم صهیونیستی بازگشایی را به بازگرداندن بقایای آخرین زندانی خود در غزه مشروط کرده و از این رو تصمیم دارد تا مانع ورود اعضای کمیته تکنوکرات فلسطینی به نوار غزه شود.

این خبر در حالی منتشر می‌شود که منابع صهیونیستی از افزایش اختلافات بین تل‌آویو و واشنگتن در خصوص تشکیل شورای صلح و حضور ترکیه و قطر خبر دادند و اعلام کردند که کابینه امنیتی رژیم صهیونیستی تصمیم گرفته است برای مخالفت با تصمیم ترامپ، از بازگشایی گذرگاه رفح خودداری کند.

روزنامه «معاریو» 24 دی ماه در گزارشی به نقل از مقامات رژیم صهیونیستی نوشت در ارزیابی‌های داخلی اینگونه تلقی می‌شود که بازگشایی و فعال‌سازی کامل گذرگاه رفح، قواعد بازی را تغییر خواهد داد و منجر به افزایش تردد و ایجاد شکاف‌های امنیتی خواهد شد که به زعم آن‌ها، زمینه را برای قاچاق تسلیحات از سینا به نوار غزه فراهم می‌آورد.

به ادعای این منابع، حتی در صورت استقرار سازوکارهای نظارتی نیز امکان بازرسی کامل و دقیق وجود نخواهد داشت و باز ماندن طولانی‌مدت گذرگاه رفح، سناریویی است که به گفته آن‌ها احتمال مسلح شدن مجدد حماس را افزایش می‌دهد.

در همین راستا، تل‌آویو معتقد است که موضوع بازگشایی رفح برای مصر تنها زمانی قابل اجرا خواهد بود که یک نیروی بین‌المللی مؤثر بر مدیریت نوار غزه نظارت داشته و کنترل میدانی را در دست بگیرد. با این حال، رژیم صهیونیستی نسبت به تشکیل نیروی چندملیتی فراتر از حضور نمادین تردیدهایی دارد و معتقد است تاکنون هیچ کشوری عجله‌ای برای اعزام نیرو به غزه نداشته است.

معاریو در ادامه اورده است: از سوی دیگر، مسئله گذرگاه رفح بخشی از تحرکات گسترده‌تر امنیتی و سیاسی مرتبط با «روز پس از جنگ» تلقی می‌شود. اسرائیل خلع سلاح حماس را هدفی مرکزی می‌داند و تأکید دارد که بدون تحقق این هدف، فرآیند خروج نیروهایش از مناطق تحت اشغال در نوار غزه پیش نخواهد رفت.

با این حال منابع رسانه‌ای گزارش دادند که برخلاف اظهارات عمومی اسرائیل، ترتیبات مربوط به بهره‌برداری از گذرگاه رفح نهایی شده است و انتظار می‌رود این گذرگاه ظرف ۴۸ ساعت پس از تأیید رسمی، به عنوان بخشی از مرحله دوم تفاهمات حاصل شده با «دونالد ترامپ»، رئیس جمهور آمریکا افتتاح شود.

طبق جزئیات، گذرگاه اصلی توسط تیم مأموریت کمک مرزی اتحادیه اروپا  (EUBAM) به همراه اعضای سرویس اطلاعات عمومی تشکیلات خودگردان فلسطین اداره خواهد شد.

EUBAM یک مأموریت غیرنظامی اتحادیه اروپا برای حمایت از مقامات محلی در بهبود مدیریت و امنیت مرزی آنها است.

این امر موجب اختلاف شدید در کابینه نتانیاهو شده است. به گفته منابع سیاسی چندین وزیر کابینه، از جمله «بتسلئیل اسموتریچ» و «اوریت استروک»، مخالفت صریح خود را با مشارکت تشکیلات خودگردان فلسطین در اداره گذرگاه رفح اعلام کرده‌اند.

در جریان مذاکرات کابینه، وزیر اوریت استروک خواستار آن شد که مهر تشکیلات خودگردان فلسطین روی هیچ یک از اسناد رسمی مربوط به گذرگاه نباشد. در نتیجه، تصمیم گرفته شد که مسافرانی که از مرز رفح عبور می‌کنند، سندی را همراه با گذرنامه‌های خود دریافت کنند که هیچ اشاره‌ای به تشکیلات خودگردان فلسطین نداشته باشد.

پیشتر پخش رسمی رژیم صهیونیستی (کان) گزارش داد که تل‌آویو یک گذرگاه اضافی به نام «رفح ۲» در مجاورت گذرگاه موجود ایجاد و مستقیماً آن را اداره خواهد کرد.

به گزارش «کان»، هیئت اروپایی فهرست افرادی را که وارد نوار غزه می‌شوند به اسرائیل منتقل خواهد کرد، جایی که توسط آژانس امنیتی داخلی اسرائیل (شین بت) بررسی خواهد شد. فهرست افرادی که وارد نوار غزه می‌شوند، از تیم مأموریت اروپایی به طرف اسرائیلی منتقل می‌شود تا توسط شین بت بررسی امنیتی شوند.

علاوه بر این فرآیندی برای کنترل از راه دور در اسرائیل نیز تعبیه شده است، از جمله تشخیص چهره و بررسی کارت شناسایی، بدون حضور مستقیم اسرائیلی‌ها در گذرگاه. رویترز به نقل از منابعی در سرزمین‌های اشغالی اعلام کرد، اسرائیل خواهان تضمین این امر است تعداد ساکنان غزه که به آنها اجازه بازگشت به نوار غزه داده می‌شود، کمتر از تعداد کسانی باشد که بعد از گشودن گذرگاه رفح، از آنجا خارج می‌شوند. درخواستی که در واقع به معنای ادامه سیاست کوچاندن مردم غزه در شکل و شمایلی دیگر و به صورت غیررسمی است.

الجزیره نیز در اواسط آذرماه گزارش داد که هماهنگ‌کننده فعالیت‌های دولتی در سرزمین‌های اشغالی (COGAT)، واحد دولت اسرائیل که مسؤول هماهنگی فعالیت‌های دولتی در سرزمین‌های فلسطینی است، در بیانیه‌ای که در پلتفرم X منتشر شد، گفت: «مطابق با توافق‌نامه آتش‌بس و دستورالعملی از سوی رهبری سیاسی، گذرگاه رفح در روزهای آینده منحصراً برای ساکنان نوار غزه برای سفر به مصر باز خواهد شد».

در این میان موضع گیری‌های اخیر مصر نیز نشان از نگرانی‌های قاهره درباره اجرای چنین سناریویی است به صورتی که عبدالعاطی وزیر امور خارجه مصر، 23 آذرماه در واکنش به اظهارات تحریک‌آمیز مقامات صهیونیست علیه کشورش، از جمله اعلام یک‌جانبه بازگشایی گذرگاه رفح برای خروج فلسطینیان، بر ضرورت بازگشایی گذرگاه در هر دو جهت تاکید کرد و با اشاره به سخنان «عبدالفتاح السیسی» رئیس‌جمهور مصر خاطرنشان کرد: گذرگاه رفح نمی‌تواند به‌عنوان دریچه‌ای برای کوچ اجباری باشد و مصر هرگز در ظلمی که بر ملت فلسطین روا داشته می‌شود، مشارکت نخواهد کرد.

مصر به عنوان یکی از بازیگران اصلی در مذاکرات مربوط به غزه، همواره نقش میانجی‌گر را ایفا کرده است. با این حال، بسیاری از مصری‌ها مدت‌ها نگران بودند که هدف نهایی رژیم صهیونیستی از جنگ در غزه، دنبال کردن طرح کوچاندن گسترده فلسطینیان به خاک مصر باشد.

این احتمال از همان روزهای نخست جنگ به شکل جدی مطرح شد. در هفته های اول جنگ، سخنگوی رسمی  ارتش صهیونیستی اعلام کرد که فلسطینی ها باید به مصر بروند که این سخنان با واکنش شدید قاهره رو به رو شد.

وزارت خارجه مصر هر از چندگاهی در بیانیه‌های رسمی خود بارها اعلام کرد که قاهره از حقوق مردم فلسطین دفاع می‌کند و هرگونه اقدام یکجانبه اسرائیل برای تخلیه غزه را محکوم می‌کند.

السیسی نیز در چندین سخنرانی عمومی تأکید کرده است که مخالف هرگونه انتقال اجباری ساکنان غزه به خاک مصر است. او در سال ۲۰۲۳ اعلام کرد: «مصر به دلیل محافظت از امنیت ملی خود، مرزها را باز نخواهد کرد و هرگونه تلاش برای تخلیه غزه به صحرای سینا غیرقابل قبول است». در دوران جنگ حدود100000 فلسطینی به مصر گریخته‌اند.

همچنین هشت کشور عربی و اسلامی، که از شرکای نشست شرم‌الشیخ درباره آتش‌بس غزه هستند، در بیانیه‌ای مشترک با تاکید بر رد قاطع هرگونه تلاش برای کوچاندن ملت فلسطین از سرزمینشان، لزوم پایبندی کامل به طرح دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا، از جمله بازگشایی گذرگاه رفح در هر دو جهت، تضمین آزادی رفت‌وآمد مردم و جلوگیری از اجبار ساکنان غزه به ترک سرزمینشان را ضروری دانستند.

  رفح اهرم فشار سیاسی نتانیاهو

همانطور که کابینه نتانیاهو با وجود آزادسازی اسرای صهیونیست و تحویل اجساد کشته شدگان به طور آشکار در اجرای تعهد این رژیم برای ترک کامل نظامی خاک غزه سر باز زد و آمریکا نیز چشم خود را بر این واقعیت بسته است، به نظر می‌رسد که امید بستن به بازگشایی کامل مرز رفح نیز خوشخیالی بیش نیست زیرا اساساً تل‌آویو این گذرگاه را یکی از ابزارهای اصلی فشار بر حماس و ساکنان غزه می‌داند.

حمله به غزه و نقض آتش‌بس از سوی اسرائیل از روز اول توافق بی‌وقفه ادامه داشته است و این امر شکنندگی آن و عدم پایبندی اسرائیل به مفاد توافق را آشکار می سازد.

در همین راستا روزنامه صهیونیستی یدیعوت آحارانوت پیشتر ، سی دی ماه ، گزارش داد که کابینه امنیتی رژیم صهیونیستی تصمیم گرفت که گذرگاه رفح را باز نکند زیرا حضور نمایندگانی از ترکیه و قطر در شورای اجرایی غزه در تفاهمات اولیه بین اسرائیل و ایالات متحده لحاظ نشده بود.

همچنین مصطفی برغوثی، دبیر کل جنبش ابتکار ملی فلسطین (2 بهمن) در گفت و گو با شبکه «تی‌آرتی عربی» گفت: “اسرائیل” به بهانه بازگرداندن جسد آخرین اسیر اسرائیلی، از گشودن گذرگاه رفح امتناع می‌ورزد و این موضوع به ابزاری برای اعمال فشار و تعلیق تعهدات تبدیل شده است.

وی با اشاره به رویکرد دولت بنیامین نتانیاهو افزود که نخست ‌وزیر رژیم صهیونیستی به‌ طور جدی در تلاش است مرحله دوم توافق غزه را به‌ صورت کامل ناکام بگذارد و مانع اجرای آن شود.

هدف نتانیاهو و کابینه او حفظ شرایط بحرانی و وضعیت دشوار زتدگی برای ساکنان غزه در طولانی مدت است تا آنها مجبور به تن دادن به خروج از این باریکه شوند و زمینه برای تکرار سناریوی شهرک‌سازی‌های کرانه باختری در غزه فراهم شود. هدفی که کاملاً در تعارض با بازگشایی رفح و بازسازی غزه بر مبنای طرح ترامپ است.

 همچنین رژیم به دنبال تغییر اساسی در معاهده تاریخی با مصر بر سر محور فیلادلفیا است.

محور فیلادلفیا که فلسطینی‌ها آن را با نام صلاح الدین می‌خوانند، نوار زمینی باریکی در امتداد مرز بین غزه و شبه جزیره سینا در مصر و اراضی اشغالی، یعنی از دریای مدیترانه در شمال تا گذرگاه کرم شالوم در جنوب است که طول آن 14 کیلومتر و عرض آن نیز100 متر می‌باشد. گذرگاه زمینی رفح، بر روی این محور ایجاد شده است.

تأسیس این محور بخش مهمی از معاهده صلح میان مصر و رژیم صهیونیستی است که در سال 1979 امضا شد و به چندین دهه جنگ میان دو طرف پایان داد.

این توافق باعث شد که اسرائیل شبه جزیره سینا را که در جنگ 1967 از مصر در ازای پذیرش آتش بس گرفته بود، بازگرداند و در نهایت راه را برای به رسمیت شناختن اسرائیل از سوی مصر در دولت انور سادات هموار کرد.

در پی عملیات طوفان الاقصی که در 7 اکتبر 2023 انجام شد، اسرائیل از همه طرف نوار غزه را کاملا در محاصره گرفت و محور فیلادلفیا به یکی از مهمترین اهداف استراتژیک جنگ برای تل آویو تبدیل شد و از همان ابتدای جنگ حملات هوایی گسترده ای را متوجه گذرگاه رفح نمود به صورتی که حتی تا مدتها امکان ورود محدود کمک‌های بشردوستانه به غزه نیز ممکن نبود.

دولت نتانیاهو با اصرار بر حفظ محور صلاح الدین تلاش می‌کند که زمینه‌های تاریخی توافق با مصر را نابود و از دریچه آن قواعد سیاسی و حقوقی و ژئوپلتیکی عربی و بین المللی درباره مسأله فلسطین را تغییر دهد. معنای عمیق این موضوع در راهبرد نتانیاهو و شرکای او، بازنگری در شرایط «صلح» با مصر، لغو تشکیلات خودگردان فلسطین، و فیصله دادن به راه حل دو دولتی است.