پشت پرده فرار داعشی‌ها: تحلیل اهداف متضاد کردها و دولت جولانی

در پی تحولات اخیر در شمال و شرق سوریه، گزارش‌های گسترده‌ای از فرار صدها تا هزاران زندانی عضو گروه تروریستی داعش از زندان‌های تحت کنترل نیروهای کرد به دست آمده است. این رویداد در شرایطی رخ داده که هم نیروهای کرد سوریه (قسد) و هم دولت تحت رهبری ابومحمد جولانی و ارتش سوریه، یکدیگر را مسئول این فرار گسترده معرفی می‌کنند. این واقعه نه تنها یک بحران امنیتی فوری ایجاد کرده، بلکه نشان‌دهنده تبدیل شدن «کارت داعش» به ابزاری سیاسی و میدانی در رقابت بین کردها و دولت جولانی است. بازی با این کارت، خطر بازگشت جدی تروریسم تکفیری را نه تنها برای سوریه، بلکه برای ثبات منطقه به ویژه عراق در پی دارد.

زندان داعشی‌ها، مسئولیت حفاظت و هشدارهای پیشین

پس از شکست سرزمینی داعش، هزاران تن از اعضا و هواداران این گروه در چندین زندان در شمال و شرق سوریه زندانی شدند. مهم‌ترین این زندان‌ها، زندان الشَدادی در جنوب استان حسکه است که بر اساس گزارش منابع کردی (وب‌سایت روداو)، محلی برای نگهداری حدود ۱۵۰۰ زندانی داعشی بوده است. علاوه بر شدادی، زندان‌های دیگری مانند زندان عین عیسا و چندین اردوگاه بزرگ نگهداری خانواده‌های مرتبط با داعش نیز وجود دارد. مسئولیت اصلی حفاظت و اداره این زندان‌ها از سال‌ها پیش بر عهده نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد)، متشکل عمدتاً از یگان‌های مدافع خلق (YPG) کرد، بوده است. این نیروها با حمایت ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا، وظیفه مهار این بمب ساعتی انسانی را برعهده داشتند.

سال‌هاست که مقامات محلی در اداره خودمختار شمال و شرق سوریه و نیز سازمان‌های بین‌المللی مانند سازمان ملل متحد هشدار داده‌اند که این زندان‌ها به دلیل کمبود امکانات، نیروی انسانی کافی و تحت بودن در معرض تهدیدات امنیتی دائمی، مانند یک «بمب ساعتی» هستند. هشدارها حاکی از آن بود که در صورت بروز درگیری‌های جدید یا کاهش تمرکز و حمایت بین‌المللی از قسد، امکان فرار گسترده زندانیان و احیای شبکه‌های تروریستی داعش وجود دارد. بی‌ثباتی سیاسی و نظامی در منطقه، این زندان‌ها را به هدفی آسیب‌پذیر و در عین حال به ابزاری بالقوه در معادلات قدرت تبدیل کرده بود.

 تنگنای سیاسی؛ آیا کردها داعش را به میدان فرستادند؟

ارتش سوریه در بیانیه خود تأکید کرده که «قسد را به‌طور کامل مسئول آزادی عناصر داعش از زندان الشدادی می‌دانیم و برای بازگرداندن ثبات و کنترل منطقه، اقدامات لازم را انجام خواهیم داد».

می‌توان انگیزه‌هایی را برای کردها در ایجاد عمدی یا سهل‌انگاری حساب‌شده در حفاظت از زندان‌ها متصور شد. بر اساس این سناریو، کردها پس از سرنگونی دولت اسد و تسلط جولانی بر دمشق، خود را در مخمصه‌ای سخت می‌بینند. با سرنگونی دولت بشار اسد در اواخر سال 2024 میلادی معادلات داخلی سوریه و چشم انداز تحولات آن به سمت تغییراتی مهمی حرکت کرد که به مرور چالش های آن برای کردها، که در سالهای قبل توانسته بودند با حمایت آمریکا و غرب حدود یک سوم از اراضی شمال و شمال شرق کشور را تحت کنترل خود در آورده و یک دولت خودمختار را ایجاد کنند، رو به فزونی گذاشت. رفتن اسد و تسلط تحریرالشام بر دمشق که آمادگی کامل خود برای همکاری با آمریکا در پیشبرد سیاست های منطقه ای کاخ سفید بویژه تأمین امنیت رژیم صهیونیستی و تقابل با محور مقاومت را اعلام کرد برنامه‌های واشنگتن را در سوریه تغییر داد و سیاست آمریکا به سمت همکاری بیشتر با ترکیه در سوریه پیش رفت و بر همین اساس نمایندگان آمریکا خواهان توافق و ادغام کردها با دولت مرکزی دمشق شدند. در مارس 2025 با وساطت آمریکا توافقی میان مظلوم کوبانی فرمانده نیروهای قسد و جولانی امضا شد تا روند ادغام نیروهای پیشمرگه و تحویل اداره مناطق شمالی به دولت مرکزی و حفظ تمامیت ارضی سوریه تعیین شود.

در این مدت ترکیه نیز به عنوان متحد خارجی دولت جولانی و بازیگر ذینفع که حضور نظامی پررنگی در شمال سوریه رغم زده است با اعمال فشار از بیرون و تهدید به اقدام نظامی در صورت عدم پایبندی کردها به توافق تا ضرب العجل پایان سال 2025 در جبهه دیگری علیه کردها فعال بود. با این حال با وجود گذشت بیش از نزدیک به یک سال از این توافق، به دلیل وجود اختلافات عدیده میان کردها و دولت جولانی بر سر نحوه اجرایی کردن توافق بویژه درخواست کردها برای بازنویسی قانون اساسی سوریه با مشارکت تمامی اقلیت‌ها و حفظ ساختار محلی نیروهای شبه نظامی ی پ گ (یگان‌های مدافع خلق) با تعداد ده‌ها هزار نفر و نحوه تقسیم درامدهای نفتی، توافق اجرایی نشد و نهایتاً کار به درگیری‌های نظامی متعدد و پراکنده در محله شیخ مقصود در حلب و برخی نقاط در غرب فرات انجامید. کردها اکنون خود را در یک مخمصمه می‌بینند که هم فشار نظامی ترکیه و نیروهای دولت جولانی را پیش روی خود می‌بینند و هم از با نزدیک شدن آمریکا به دمشق و ترکیه حمایت سنتی واشنگتن را از دست رفته می دانند و در این شرایط ناچار به نه تنها عقب نشینی از مناطق تحت کنترل در رقه و حلب و غرب فرات، بلکه از دست رفتن درامدهای نفتی دیرالزور و حتی بر باد رفتن آرزوی حفظ خودمختاری در آینده معادلات سوریه خواهند بود.

در چنین شرایطی فعال شدن هسته های داعش در سوریه از طریق آزاد شدن گسترده عناصر تکفیری از زندان برای کردها می تواند یک فضای تنفسی و صحنه امیدآفرین باشد زیرا احیای جدی تهدید داعش ثبات مد نظر واشنگتن در سوریه را بهم می ریزد و با وجود اینکه دولت جولانی پذیرفته که به ائتلاف آمریکایی ضد داعش بپیوندد در میان بی‌اعتمادی واشنگتن به همکاری صادقانه دولت جولانی در مقابله با تروریسم ممکن است مجدداً توجهات ارتش آمریکا را به سوی همکاری با کردها جلب کند.

از طرف دیگر درگیر شدن با عناصر داعش و به طور کلی تکفیری‌ها برای جولانی بسیار چالشزا خواهد بود. بسیاری از نیروها و گروه های تحت کنترل جولانی تفکرات تکفیری دارند و برای آنها جنگیدن در کنار آمریکایی‌ها علیه کسانی که روزگاری با آنها همسنگر بوده و از لحاظ ایدئولوژیکی قرابت گفتمانی دارند بسیار سخت و چه بسا حرام بدانند. تا هم اکنون نیز سیاست‌های جولانی در همراهی با آمریکا و رژیم صهیونیستی نیز در بی اعتماد کردن نیروهای تکفیری به رهبری او نقش داشته و نشانه آن نیز به رگبار بستن جلسه فرماندهان نظامی آمریکا در پایگاه نظامی در تدمر از سوی یک عضو نیروهای دولت جولانی بود که به کشته و زخمی شدن چندین نیروی آمریکایی انجامید.

احتمالاً این دیدگاه نیز در میان رهبران قسد طرفدارانی داشته باشد که شورش داعش برای احیای سازمانی و تصرف سرزمینی در برخی مناطق فشار فوری نیروهای جولانی و ترکیه را منحرف کند، زیرا این نیروها ناچار خواهند بود بخشی از توان خود را به مقابله با تهدید تازه‌نفس داعش اختصاص دهند.

بنابراین، بر اساس این تحلیل، ممکن است کردها با چشم‌پوشی تعمدی از امنیت زندان‌ها، در پی ایجاد یک بحران امنیتی کنترل‌شده بوده باشند تا موازنه قدرت را به نفع خود تغییر دهند و آمریکا را مجبور به بازگشت به میز مذاکره با شرایط خود کنند.

بهانه‌ای برای پیشروی: بحران داعش و فرصت جولانی برای تسلط بر شرق فرات

در طرف مقابل، دولت تحت رهبری ابومحمد جولانی نیز می‌تواند از آزادسازی عناصر داعش منافع سیاسی و میدانی ببرد. روایت رسمی دمشق این است که قسد مسئول فرار زندانیان است و ارتش سوریه برای پاکسازی منطقه و دستگیری فراریان وارد عمل شده است. اما تحلیل عمیق‌تر انگیزه‌های احتمالی جولانی را آشکار می‌سازد:

۱. تسکین بدنه ایدئولوژیک نیروهایش: بسیاری از نیروهای میدانی وابسته به جولانی، هنوز با تفکرات تکفیری همدلی دارند و زندانیان داعشی را مجاهد سابق می‌دانند. آزادی این زندانیان می‌تواند از نارضایتی این نیروها نسبت به همکاری آشکار جولانی با آمریکا و رژیم صهیونیستی بکاهد و وفاداری آنان را جلب کند.

۲. استفاده از پتانسیل نظامی داعش علیه کردها: عناصر آزادشده داعش می‌توانند به عنوان یک نیروی ضربت غیررسمی علیه مناطق تحت کنترل کردها مورد استفاده قرار گیرند. بویژه اینکه کردها در سالهای گذشته موفق شده‌اند علاوه بر بسیج گسترده شبه نظامیان و دستیابی به سلاح های سنگین و نیمه سنگین، حتی بر اساس گزارشها تعداد زیادی از نیروهای نظامی ارتش سابق سوریه را که بیکار و متواری شده اند به استخدام خود دربیاورند و در نتیجه به توان دفاعی قابل ملاحظه‌ای در برابر تهدیدات دولت جولانی و ترکیه دست پیدا کنند.

در همین ارتباط «فرهاد شامی» مدیر مرکز رسانه‌ای قسد، اعلام کرد که گروه‌های وابسته به الجولانی تمامی زندانیان داعش در این زندان را آزاد کرده‌اند.

به گفته او، عناصر آزادشده داعش به برخی گروه‌های مسلح وابسته به دمشق پیوسته و قصد دارند از پنج محور به شهر حسکه حمله کنند. در مقابل، ارتش سوریه از تسلط بر زندان الشدادی خبر داد و نیروهای کُرد را مسئول مستقیم آزادی عناصر داعش دانست.

این امر ضمن تضعیف کردها، دولت جولانی را از مسئولیت مستقیم درگیری بی‌نیاز می‌کند. گزارش مدیر رسانه‌ای قسد مبنی بر پیوستن فراریان به گروه‌های وابسته به دمشق و برنامه‌ریزی برای حمله به حسکه، در همین چارچوب قابل تفسیر است.

۳. توجیه گسترش حضور نظامی و مقام امنیتی: درگیری با داعش و هرج ومرج ناشی از فرار زندانیان، به دولت جولانی بهانه‌ای قانونی و امنیتی برای گسترش حضور ارتش سوریه در مناطق شرق فرات که پیشتر در کنترل انحصاری قسد بود، می‌دهد. این اقدام می‌تواند گامی در جهت اجرای توافق ادغام، اما این بار با شرایط جولانی باشد.

نتیجه‌گیری و خطرات فراروی آینده

فرار گسترده زندانیان داعش از زندان شدادی، صرفاً یک شکست امنیتی نیست، بلکه نشانه‌ای هشداردهنده از تبدیل شدن تروریسم تکفیری به ابزاری در بازی خطرناک قدرت در شمال سوریه است. چه کردها با هدف تغییر معادلات به نفع خود و جلب مجدد حمایت غرب، شرایط را برای این فرار مهیا کرده باشند، چه دولت جولانی با انگیزه تسکین نیروهایش و کسب برتری نظامی در این واقعه دست داشته باشد، نتیجه نهایی یکسان است: بازگشت شبح داعش به منطقه.