طناب‌بازی طالبان با تروریسم؛ افغانستان کانون جدید بازسازی داعش

به رغم ادعای رهبران طالبان مبنی بر نابودی تمامی هسته‌های داعش در افغانستان، شواهد میدانی و گزارش‌های متعدد نشان می‌دهد که اعضای این گروه تروریستی هنوز در مناطق مختلف کشور فعال هستند و با استفاده از تاکتیک‌ها و استراتژی‌های تازه در حال سازماندهی خود برای بازتولید ناامنی و تهدید دوباره علیه غیرنظامیان می‌باشند.

پس از چند ماه که خبری از حملات تروریستهای داعش نبود، بامداد سه‌شنبه (30 دی) یک انفجاری در کابل پایتخت افغانستان رخ داد و بار دیگر توجهات را به سمت احیای این گروه تکفیری جلب کرد. در این رابطه، منابع خبری از وقوع انفجار در یک هتلی در کابل خبر دادند که در نتیجه آن یک نیروی امنیتی افغانستان کشته و ۲ شهروند چینی زخمی شدند. تاکنون علت این انفجار مشخص نشده و مقامات امنیتی افغانستان نیز در این باره اظهارنظر نکرده‌اند. با این حال، گروه تروریستی داعش مسئولیت این حمله را برعهده گرفته است.

افغانستان مأمن جدید داعش

پس از آنکه داعش از سال ۲۰۱۷ تمامی مناطق تحت کنترل خود در عراق و سوریه را از دست داد، افغانستان را به‌ عنوان یکی از مهمترین پناهگاههای جدید خود برگزید و در سالهای اخیر با عنوان «شاخه خراسان»، صدها حمله مرگبار علیه غیرنظامیان و نیروهای امنیتی در این کشور سازمان‌دهی و اجرا کرده است.

داعش از زمان قدرت‌گیری طالبان در آگوست 2021، دهها حمله تروریستی را انجام داده و صدها نفر را به خاک و خون کشیده است. انفجار بمب در مسجد شیعیان قندوز در اکتبر ۲۰۲۱ که بیش از ۵۰ کشته و حدود ۱۴۰ مجروح برجای گذاشت، نخستین اقدام تروریستی شاخه خراسان داعش پس از به قدرت رسیدن طالبان بود.

پس از آن، حمله به بیمارستان نظامی در کابل در نوامبر 2021، با ۲۵ کشته و ۵۰ مجروح، نشان‌دهنده استمرار تهدید این گروه بود. همچنین بمب‌گذاری در مسجد فیض‌آباد در ولایت بدخشان در ژوئن ۲۰۲۳، با ۱۹ کشته و ۳۸ زخمی، و انفجار انتحاری در ولایت قندوز در فوریه ۲۰۲۵ که حداقل ۵ کشته و ۷ زخمی برجای گذاشت، نمونه‌هایی دیگر از اقدامات خشونت‌آمیز داعش در افغانستان هستند. این سلسله حملات نشان می‌دهد که با وجود ادعای طالبان درباره سرکوب این گروه، داعش همچنان توانایی انجام عملیات تروریستی در مناطق مختلف کشور را حفظ کرده است.

شواهد و قرائن موجود حاکی از آن است که با به قدرت رسیدن طالبان، افغانستان به بستری امن برای ورود و انتقال تروریست‌ها تبدیل شده است.

در این باره، سخنگوی ارتش پاکستان در تازه‌ترین اظهاراتش، طالبان را سرپرست گروههای تروریستی در افغانستان دانست و گفت که 2500 تروریست از سوریه به افغانستان منتقل شده‌اند. ژنرال احمد شریف چودری با اذعان به تشدید چالش تروریسم در طول سال گذشته در این کشور که بیشترین آن در ایالت خیبرپختونخوا به عنوان استان همجوار مرزی با افغانستان رخ داده است، گفت:«جنگ با تروریسم همچنان با قوت ادامه خواهد یافت».

در هفته‌های اخیر دولت تاجیکستان نیز از افزایش تحرکات گروه‌های مسلح در مرزهای این کشور با افغانستان خبر داده است. به‌ گفته کمیته دولتی امنیت ملی تاجیکستان، ماه گذشته دو نفر از نیروهای مرزبانی این کشور در پی درگیری با افراد مسلحی که از خاک افغانستان وارد شده بودند، جان خود را از دست دادند. پس از این حادثه، مقامات دوشنبه از حکومت طالبان خواستند تا تدابیر امنیتی جدی‌تری در مناطق مرزی اتخاذ کند.

دولت تاجیکستان بارها هشدار داده که استانهای شمالی افغانستان از جمله بدخشان، تخار و قندوز به مسیرهای عبور شبه‌نظامیان، قاچاقچیان و گروه‌های افراطی تبدیل شده‌اند، روندی که به ‌گفته مقامات تاجیک پس از بازگشت طالبان به قدرت شدت گرفته و به چالشی امنیتی برای کشورهای همسایه بدل شده است.

علاوه‌براین، سایت «خامه‌پرس» افغانستان اخیرا به نقل از شورای امنیت سازمان ملل هشدار داد که داعش در راستای اهداف خود، ایجاد مدارس و مراکز آموزشی در برخی مناطق شمال افغانستان و همچنین نزدیک مرز پاکستان را در دستورکار قرار داده و در این مراکز، کودکان زیر سن قانونی را برای مشارکت در حملات انتحاری آموزش می‌دهد.

در این گزارش آمده که هدف اصلی داعش خراسان انجام حملات گسترده در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی و نمایش توانایی خود در جذب نیرو و تأمین منابع مالی است. تحلیلگران سازمان ملل تأکید کرده‌اند که گسترش نفوذ این گروه، تهدیدی پایدار نه تنها برای افغانستان بلکه برای کل منطقه به شمار می‌رود.

بر اساس ارزیابی‌های سازمان ملل در حال حاضر بیش از ۲۰ گروه تروریستی منطقه‌ای و بین‌المللی در افغانستان حضور دارند که از جمله آنها می‌توان به داعش خراسان، تحریک طالبان پاکستان، القاعده، جنبش ترکستان شرقی و جماعت انصارالله اشاره کرد. این گروهها در حملاتی در داخل افغانستان و همچنین کشورهای همسایه نقش داشته‌اند.

این گزارش‌ها درحالی مطرح می‌شود که طی ماه‌های اخیر برخی منابع از قصد آمریکا برای انتقال اعضای داعش محبوس در زندان‌های سوریه به مناطق دیگر خبر داده بودند. در همین راستا، در روزهای اخیر صدها نفر از اعضای این گروه با استفاده از فرصت درگیری میان دولت موقت سوریه و گروه‌های کرد توانستند از زندان فرار کنند، امری که نگرانی‌ها درباره احیای دوباره داعش و گسترش فعالیت‌های این گروه تکفیری را به شدت افزایش داده است.

با توجه به اینکه داعش دیگر قادر نیست مانند گذشته در عراق و سوریه آزادانه فعالیت و جولان دهد، این سازمان تروریستی در جستجوی پناهگاهی جدید است تا بتواند بقای خود را حفظ کند. در چنین شرایطی، بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که افغانستان با ساختار امنیتی شکننده و شرایط سیاسی مبهم پس از بازگشت طالبان به قدرت می‌تواند گزینه‌ای مناسب برای تحقق این هدف باشد.

زد و بند طالبان با داعش

یکی از دلایل تقویت حضور داعش در افغانستان، حمایت برخی جریان‌های افراطی در داخل دولت طالبان است. گزارش‌ها نشان می‌دهند که اختلافات درونی طالبان، به ویژه میان جناح تحت رهبری سراج‌الدین حقانی و حلقه نزدیک به هبت‌الله آخوندزاده، تشدید شده است.

در این میان، تصور می‌شود که شبکه حقانی با رویکردهای افراطی‌تر و قرابت فکری با جریان‌های تکفیری از فعالیتهای داعش در افغانستان حمایت می‌کند. با این حال، بخش گسترده‌تری از بدنه طالبان و فرماندهان محلی نه ‌تنها گرایش چندانی به داعش و جریان‌های تکفیری ندارند بلکه ادامه حضور آنان را تهدیدی برای انسجام داخلی و ثبات آینده قدرت خود می‌دانند. این تضاد درون‌گروهی می‌تواند بر سیاستهای امنیتی طالبان و توانایی مقابله با داعش در افغانستان تأثیر مستقیم بگذارد.

با توجه به اینکه جریان‌های افراطی طالبان نگرشی منفی و خصمانه نسبت به اقلیت‌های دینی، به ویژه شیعیان هزاره دارند و طی بیش از چهار سال گذشته سیاست‌های تنبیهی و سرکوبگرانه‌ای علیه این گروه‌ها اعمال کرده‌اند، لذا این بخش از طالبان در نگرش و اقدامات خود در زمینه برخورد با اقلیت‌ها، اشتراکاتی آشکار با داعش پیدا کرده است.

بنابراین، این احتمال از سوی برخی ناظران مطرح می‌شود که طالبان ممکن است در پشت پرده از فعالیت داعش برای اعمال فشار بیشتر بر اقلیتها بهره‌برداری ابزاری کند، به‌گونه‌ای که این گروه‌های تروریستی هر از گاهی حملاتی را علیه اجتماعات اقلیت‌ها انجام دهند.

در چنین سناریویی، طالبان با یک تیر دو نشان می‌زند، از یکسو می‌تواند با نمایش مقابله ظاهری با عملیات داعش، خود را مدافع امنیت اقلیت‌ها معرفی کرده و مشروعیت داخلی و بین‌المللی کسب کند و از سوی دیگر بدون پذیرش مستقیم مسئولیت، زمینه‌های سرکوب، ارعاب و تضعیف اقلیت‌های دینی توسط داعشی‌ها را فراهم می‌سازد. اگرچه این فرضیه نیازمند تأیید از طریق اطلاعات مستقل و موثق است ولی با این حال احتمال بهره‌برداری سیاسی طالبان از خشونتهای فرقه‌ای و استفاده از آن برای تقویت موقعیت خود وجود دارد.

اقدامات تروریستی داعش که با حمایتهای غیرمستقیم طالبان انجام می‌شوند، درحالی رخ می‌دهند که رهبران امارت اسلامی برخلاف ادعاهای ظاهری خود مبنی بر تشکیل دولتی فراگیر و متشکل از همه جریان‌های سیاسی و قومیت‌ها، اما در عمل تلاش می‌کنند با کنار زدن سایر اقلیت‌ها، قوم پشتون را در رأس همه امور حکومتی قرار دهند. به عبارت دیگر، سیاستها و عملکردهای آنان در حال تغییر دادن ساختار سیاسی افغانستان است تا به جای ایجاد یک کشور متحد، زمینه را برای تأسیس دولتی موسوم به «پشتونستان» یا «طالبانستان» فراهم کنند.