قیام ۱۹ دی قم؛ سرآغاز بیداری اسلامی

با وجود اینکه هنوز روزنامه نرسیده بود، ولی خبر آن در قم پخش‌شده بود. به همین خاطر عصر شنبه، ۱۷ دی‌ماه که کامیون حامل روزنامه وارد شهر قم شد، عده کثیری از مردم بدان هجوم بردند و در لحظه‌ای روزنامه‌ها را به آتش کشیدند. این بخشی از گزارش روزنامه‌ها از ماجرای قیام مردم قم است.

ساواک در گزارشی وقایع این روز را چنین شرح داده است: «در تظاهرات امشب به‌عنوان اعتراض، حدود ۱۰۰ عدد روزنامه اطلاعات را پاره کردند. ضمناً به‌عنوان اعتراض نسبت به توهینی که در روزنامه اطلاعات به خمینی شده بود، کلیه درب‌های حوزه تعطیل بود». اقدام مردم قم نتیجه یادداشتی بود که روزنامه اطلاعات با عنوان جعلی احمد رشیدی مطلق با تیتر «ارتجاع سرخ و سیاه» به چاپ رسانیده بود.

آنتونی پارسونز دیپلمات انگلیسی که از ۱۹۷۴ تا ۱۹۷۹ میلادی سفیر انگلیس در ایران بود، در این خصوص می‌گوید: محمدرضا پهلوی و مقامات دولتی از پخش نوار‌های بیانات آیت‌الله خمینی و تأثیر فزاینده آن در ایجاد تشنج و هیجان عمومی احساس نگرانی می‌کردند، اما در اوایل ژانویه تصمیم گرفته شد که برای بی‌اعتبار کردن امام (ره) مطالبی علیه او منتشر شود ... انتشار این مقاله در شرایطی که هیجانات سیاسی و احساسات مذهبی مردم به جوش آمده بود، واکنش تندی به دنبال داشت و برای نخستین بار پس از ۱۹۶۳ نیرو‌های مسلح ارتش برای سرکوبی اغتشاش به میدان آمدند. تعدادی کشته شدند، این واقعه همه را تکان داد و بین دولت و مقامات روحانی کشور بحران شدیدی به وجود آورد.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های قیام ۱۹ دی شرکت و همکاری همه اقشار مردم در آن بود. این قیام که با رهبری روحانیت شکل گرفت، ثابت کرد که رژیم شاه از حرکت مذهبی و سیاسی به رهبری روحانیت و در صدر آن‌ها امام خمینی (ره) بیش از هر حرکت سیاسی دیگر وحشت دارد. در حقیقت رژیم پهلوی تا پیش از قیام مردم در ۱۹ دی، مسئله مبارزه و خشم و نفرت مردم از حکومت طاغوت را جدی تلقی نمی‌کرد و بعد از این قیام‌ها، نظام دریافت که در معرض خطر جدی نابودی قرار دارد، بنابراین تمام توان خود را برای سرکوب مبارزات و قیام‌ها به کار گرفت، اما در این کار توفیقی به دست نیاورد. شاه گمان می‌کرد که می‌تواند روحانیت را از مردم جدا کرده و اعتراضات را کنترل کند.

پیش‌ازاین ساواک توانسته بود با ایجاد وحشت از اقدامات گروه‌های چپ چریکی تا حد بسیار زیادی آن‌ها را کنترل کند. احاطه ساواک بر گروه‌های مسلح به حدی بود که در سال ۱۳۵۶ دیگر نشانی از آن‌ها باقی نمانده و جز روحانیت مرجعی برای مبارزه باقی نمانده بود. گروه‌های چپ، چون سازمان چریک‌های فدایی خلق و سازمان مجاهدین خلق (منافقین) در اواخر دهه ۴۰ تا میانه‌سال ۱۳۵۳ توانستند با چند عملیات کوچک خود را تا سطح نیروی برانداز بالا بکشند؛ اما تحولات بعدی نشان داد آن‌ها پایگاه مردمی نداشته و توانایی لازم را ندارند. سال ۱۳۵۳ گروه سازمان مجاهدین خلق تغییر ایدئولوژی داده و بیانیه مارکسیستی صادر کرد؛ آن‌ها قبل از تغییر موضع در نجف نزد امام (ره) رفته؛ اما نتوانستند نظر ایشان را به‌سوی خود جلب کنند. امام خمینی با بینش عمیق و آینده‌نگری به‌خوبی از سرنوشت این دست گروه‌ها باخبر بوده و هرگز حاضر نشدند، آن‌ها را تائید کند. امام خمینی (ره) روی حرکت مردمی و مذهبی حساب کرده و آن راجریانی می‌دانست که حکومت پلیسی شاه توانایی دست‌اندازی و انحراف در آن را ندارد.

قیام ۱۹ دی مردم قم؛ موتور حرکت‌های مردمی و اسلامی و پیش‌زمینه تحولات در منطقه بوده است. با وقوع انقلاب اسلامی؛ کشور‌های منطقه به‌تدریج از این تحرک باشکوه استعاره گرفته و آن را الگویی برای خود برگزیدند. رهبر معظم انقلاب، در تشریح اهمیت قیام مردم قم می‌فرمایند: «اگر مردم قم در نوزدهم دی‌ماه سال ۱۳۵۶ قیام نمی‌کردند و آن حوادث عظیم را پی‌درپی به وجود نمی‌آوردند، احتمالاً حوادث به سمت‌وسوی دیگری می‌رفت؛ اما آن‌ها ابتکار به خرج دادند و مرد و زن و جوان و پیر و روحانی و غیرروحانی، در این حرکت سهیم شدند؛ هرچند نقطه اصلی ثقل این کار بر دوش جوان‌ها بود؛ چون فطرت پاک و پایبند نبودن به تعلّقات مادی، جوان را راحت‌تر به وسط میدانِ انجام‌وظیفه می‌برد. همه ملت ایران در دوران انقلاب، این منش و کار بزرگ را نشان دادند؛ یکی زودتر، یکی دیرتر؛ اما جلوتر از همه قم بود. نتیجه این شد که دژ تسخیرناپذیری که دربست در اختیار دشمنان ملت ایران و غارتگران و زورگویان و راهزنان بین‌المللی بود (دژ حکومت ایران) به‌وسیله مردم از دست آن‌ها خارج شد و مردم آن را فتح کردند.»

قیام ۱۹ دی برای اولین بار پایه‌های حکومت شاه به عنوان نماینده آمریکا در منطقه را به‌شدت لرزاند و زمینه انقلابی شد که بر اساس ایمان به اسلام شکل‌گرفته بود. مردم منطقه با دیدن آثار این دستاورد عظیم سیاسی فرهنگی ۳۰ سال پس‌ازآن ماجرا جبهه‌ای بزرگ و استراتژیک در برابر زیاده‌خواهی محور عبری، عربی و غربی ایجاد کرده و دشمن را به عقب راندند.

رهبر معظم انقلاب در شرح آن می‌فرمایند: در نگاهی کلان، انقلاب اسلامی نقطه عطف تحولات تاریخی است. انقلابی که بر مبنای ایمان به ارزش‌های اسلامی، اعتقاد به نقش جدی مردم و با رهبری یک عالم و فقیه شکل گرفت و توانست به «تحولی تاریخ‌ساز در عالم» تبدیل شود: این حرکت عظیم، این کار بزرگ، این نهضت تاریخ‌ساز، به دست ملت ایران و با رهبری امام بزرگوار انجام گرفت؛ نظام اسلامی تشکیل شد؛ حرکت ملت ایران به سمت خدا، به سمت اهداف الهی، به سمت ارزش‌های الهی آغاز شد. هیچ نعمتی از این بالاتر نیست.

در اسناد باقی‌مانده از سفارت آمریکا در تهران؛ از قیام ۱۹ دی به‌عنوان سرآغازی برای پیروزی انقلاب اسلامی یادشده است. دریکی از سند‌های جالب‌توجه آمده است: این حادثه سرآغاز یک سلسله تظاهرات زنجیره‌ای دیگر در قم و سایر شهر‌های ایران بود که روزبه‌روز بر دامنه و وسعت آن افزوده شد. در ایران دوره عزاداری برای شهدا و مردگان چهل روز طول می‌کشد و روز چهلم مراسمی برای یادبود برپا می‌گردد. چهلم شهدای قم با تظاهراتی در نقاط مختلف ایران همراه بود که به درگیری‌های تازه و شهدای دیگری انجامید و در مراسم چهلم این شهیدان نیز حوادث مشابهی روی داد و درنتیجه به فاصله هر دوره چهل‌روزه، ایران صحنه تظاهرات خونین و تازه‌ای شد. در سندی دیگر بر تأثیر گرفتن کشور‌های مسلمان همسایه از این قیام تأکید شده است، به عبارت بهتر دشمن قیام ۱۹ دی را سرمنشأ تحرکات ضد استعماری توسط مردم آزادی‌خواه منطقه می‌داند.

ظهور بیداری اسلامی باعث به هم خوردن ثبات، دوام و کارآمدی راهبرد‌های غرب در سطح بین‌المللی و مدیریت بحران‌ها از ناحیه آمریکا و متحدانش شده است. به همین دلیل است که جبهه صهیونیزم تمام امکانات خود را بسیج کرده است تا منازعه خود با جهان اسلام و جبهه مقاومت را که در نقطه سرنوشت‌ساز خود قرار دارد به نفع خود تغییر دهد. مقاومت نیز با علم به این مقاصد غرب، چشم‌انداز آینده را درنتیجه تقابل با غرب تصور می‌کند. قیام ۱۹ دی آغاز این جنبش است که این روز‌ها از افغانستان تا یمن؛ عراق و سوریه و حتی کشور‌های مسلمان آفریقایی را فرا گرفته است؛ شور حاکم بر مردم منطقه بی شباهت به روز‌های فتح المبین در ۱۹ دی ماه ۱۳۵۶ نیست.