معمای «کیفیت» در بازار محصولات ایرانی

«قوی شدن» کلیدواژه مهمی است که رهبر معظم انقلاب حالا یک سال پس از صدور بیانیه گام دوم انقلاب به‌صورت مکرر بر آن تأکید می‌کنند؛ بخشی از قوی شدن کشور، باید در حوزه رونق تولید ملی اتفاق بیفتد و رونق تولید هم محقق نمی‌شود مگر با ارائه تولیدات ایرانی باکیفیت تا هم اعتماد مشتریان داخلی جلب شود و هم در این دنیای بزرگ، بازاری هم در بین خارجی‌ها برای محصولات ایرانی باز شود. رهبر معظم انقلاب در طول سال‌های گذشته، در شرایطی که همواره بر تولید محصولات داخلی، رونق تولید و حمایت از کالای ایرانی تأکید داشته‌اند، در کنار آن‌ها بر لزوم افزایش کیفیت محصولات ایرانی نیز تأکید کرده‌اند و حتی یکی از شاخصه‌های مهم در سبک زندگی ایرانی و اسلامی را رعایت کیفیت تولیدات می‌دانند. ایشان در سخنرانی تاریخی مهرماه ۱۳۹۱ در جمع جوانان استان خراسان شمالی در بین سؤالاتی که راجع به مسئله سبک زندگی و چالش‌های آن در جامعه ایرانی بیان کردند، این سؤال تلنگرگونه را مطرح کردند که «توجه به کیفیت در تولیدات داخلی چقدر است؟» و این موضوع را به‌عنوان یکی از مسائل اساسی در این حوزه برشمردند. موضوع مهمی که البته در شرایط تحریم و کاهش قدرت خرید مردم، بیش از گذشته به چشم می‌آید و این فرصت را به تولیدکننده داخلی می‌دهد تا با جلب نظر مشتریان داخلی، بازار را از دست رقبای خارجی ربوده و سهم مهمی را به خود اختصاص دهند؛ اما سؤال اینجاست که آیا کیفیت یک امر اتفاقی است؟
آن‌هایی که از هیچ شروع کردند
آلمان بزرگ‌ترین صادرکننده کالا‌های صنعتی در دنیاست؛ سوئیس مرغوب‌ترین ساعت‌های دنیا را تولید می‌کند و کشور‌های حوزه اسکاندیناوی در ساخت و تولید خودرو‌های سنگین زبانزد هستند. ژاپن در تولید لوازم الکتریکی سرآمد است و چین هم چندسالی است که گوی سبقت را در همه زمینه‌ها از کشور‌های دیگر ربوده است. اگرچه از چینی‌ها تنها محصولات درجه چندمشان به ایران می‌رسد، اما واقعیت این است که شرکت‌های چینی در حوزه صنایع الکترونیکی و مخابراتی جزو برترین شرکت‌های دنیا هستند و پیشتازی این شرکت‌ها در زمینه نسل پنجم اینترنت، صدای آمریکایی‌ها را هم درآورده است.
«قوی شدن» کلیدواژه مهمی است که رهبر معظم انقلاب حالا یک سال پس از صدور بیانیه گام دوم انقلاب به‌صورت مکرر بر آن تأکید می‌کنند؛ بخشی از قوی شدن کشور، باید در حوزه رونق تولید ملی اتفاق بیفتد و رونق تولید هم محقق نمی‌شود مگر با ارائه تولیدات ایرانی باکیفیت تا هم اعتماد مشتریان داخلی جلب شود و هم در این دنیای بزرگ، بازاری هم در بین خارجی‌ها برای محصولات ایرانی باز شود.
این کیفیت در تولید، ناگهانی به دست نیامده و عوامل مختلفی در تحقق آن نقش داشته است. اگر شرکت‌های ایرانی هم بخواهند در بازار جهانی، تنه به این رقبا بزنند، باید در گام نخست بتوانند کیفیت محصولاتشان را به‌اندازه محصولات این کشور‌ها افزایش دهند و در گام بعدی نیز با ارائه قیمت رقابتی، گوی سبقت را از آن‌ها بربایند. موضوعی که کمتر موردتوجه شرکت‌های ایرانی است و برخی از این شرکت‌ها، با اطمینان خاطر از بازار داخلی و اجبار برخی مصرف‌کنندگان به استفاده از محصولات آنها، نه‌تن‌ها اقدامی برای ارتقای کیفیت صورت نداده‌اند که محصولاتشان روزبه‌روز نیز بی‌کیفیت‌تر می‌شود.
کیفیت تولید از «فرهنگ» آب می‌خورد
نتایج یک تحقیق ۱۰ ساله که در سال ۱۳۹۱ از سوی انجمن سازندگان تجهیزات صنعتی ایران منتشر شد، نشان می‌داد که ۳۱ عامل در کیفیت محصولات ایرانی نقش دارد و این عوامل دست‌به‌دست هم داده تا محصول ایرانی توان رقابت با خارجی‌ها را از دست بدهد. از بهره بالای بانکی و هزینه‌های بالای تولید گرفته تا بهره‌وری پایین نیروی انسانی، از قاچاق بی‌رویه کالا تا سختی و پیچیدگی شرایط در تهیه مواد اولیه مناسب و ارزان، عواملی هستند که نای رقابت را از تولیدات ایرانی گرفته است.
بخشی از کارشناسان معتقدند که تولیدکنندگان داخلی در شرایط فعلی، تنها به بقای در بازار می‌اندیشند و ترجیح می‌دهند تا به‌جای محصول باکیفیت، محصولی متناسب با جیب مردم به بازار عرضه کنند؛ علی صادقین، پژوهشگر اقتصادی و مدرس دانشگاه در این خصوص معتقد است که «بیشتر تولیدکنندگان داخلی در مضیقه به سر می‌برند، به‌طوری‌که از یک‌سو با رشد قیمت مواد اولیه روبرو هستند و از سوی دیگر مدام به این فکر می‌کنند که محصولاتشان را به قیمتی قابل‌عرضه که مشتری توان خریدشان را داشته باشد به بازار بفرستند که درنتیجه به‌جای تمرکز بر کیفیت به بقا در بازار می‌اندیشند». اگرچه در نگاه اول و با لحاظ شرایط تحریمی و صدالبته مشکلات اقتصادی، چنین اشکالاتی قابل‌قبول یا موجه به نظر برسد، اما واقعیت این است که وجود برخی محصولات باکیفیت داخلی یا پیشرفت کشور در زمینه تولید بسیاری از محصولات با تکنولوژی بالا نشان می‌دهد که در همین شرایط هم می‌شود محصولی خوب، تولید و روانه بازار کرد.
تشویق مردم به استفاده از کالا‌های داخلی، نیازمند بهبود کیفیت تولیدات داخلی است. به‌طورقطع، هیچ عقل سلیمی نمی‌پذیرد که محصول باکیفیتی کنار گذاشته شود و یک محصول بی‌کیفیت به‌جای آن خریداری شود. شاید شرایط تولید سخت باشد، اما اگر محصولی داخلی در این بازار بتواند کیفیت قابل‌رقابتی ارائه کند، بدون شک جایگاه خود را در بازار تثبیت کرده و به‌راحتی بازار را به رقیبان خارجی واگذار نخواهد کرد. نمونه‌های زیادی از محصولات ایرانی وجود دارند که نه‌تن‌ها در بازار داخل، مشتریان پر و پا قرصی دارند که کیفیت این محصولات باعث شده تا حتی به اروپا هم صادر شوند. کیفیت امر دست‌نیافتنی نیست، شاید درنگ بیشتری از سوی تولیدکنندگان نیاز دارد. به تعبیر روشن‌تر، شاید موضوع تولیدات ایرانی و کیفیت آنها، در نگاه اول یک مسئله اقتصادی و صنعتی به نظر برسد، اما واقعیت این است که این موضوع، یک مسئله فرهنگی و اجتماعی است و به‌صرف نظر از دیگر عوامل، به باور و نوع نگاه ما نسبت به فعالیت‌های کاری‌مان برمی‌گردد؛ شاید بتوان شعار و راهبرد «وجدان کاری و انضباط اجتماعی» را که در سال‌های دهه ۷۰ بار‌ها از سوی رهبر معظم انقلاب مطرح شد، مکمل این موضوع دانست که برای تأمین آن، باید از تربیت‌پذیری و آموزش افراد شروع کرد.