گذری بر کارنامه رمضانی رسانه ملی

سریال‌های ماه رمضان هم مانند عید نوروز برای مخاطبان رسانه ملی جذابیت ویژه‌ای دارد و ماه میهمانی خدا که می‌رسد، یکی از فرصت‌هایش برای خانواده‌های روزه‌دار، دور هم نشستن بعد از افطار و نماز و دعا و تماشای سریال‌های خانوادگی است؛ سریال‌هایی که از دهه‌های قبل نیز هر سال تولید می‌شده و به‌نوعی جنبه فرهنگ‌سازی برای اصلاح برخی رفتار‌ها و یا زمینه‌سازی هنری برای انس گرفتن بیش‌ازپیش باحال و هوای ماه رمضان را داشته است. در این میان، حتی سریال‌های طنز هم با درون‌مایه‌ای خانوادگی و رمضانی، میهمان لحظات بعد از افطار خانواده‌های ایرانی می‌شد تا این لحظه‌ها را برایشان ماندگارتر و متنوع‌تر کند.
رمضان ۹۸ هم مانند هر سال، رسانه ملی با سه سریال اصلی برای سه شبکه به خانه‌های مردم آمد و به سهم خود تلاش کرد تا تولیدات خوبی را به مخاطبان ارائه کند، مسئله‌ای که باید در بوته نقد و بررسی قرار بگیرد و نمره رسانه ملی در این مقطع زمانی مشخص شود. شبکه سه سیما با سریال «برادر جان» به خانه‌های مردم آمد و تلاش کرد تا با داستانی خانوادگی و با بهره‌گیری از هنرمندان سرشناسی همچون علی نصیریان، مردم را طی ۳۰ روز با خود همراه کند که تا حدودی هم موفق عمل کرده است. این سریال باوجود اصرار بر تکرار دیالوگ‌های سنگین و دهه چهلی قشر خاصی از مردم تهران، اما به صورتی ظریف و هنرمندانه به موضوع حق‌الناس و مسئولیت سنگین آن در برابر خداوند پرداخته و با کشش‌های داستانی ویژه‌اش، تلاش کرده است تا اهمیت و تأثیرگذار لقمه حلال یا حرام و باقی ماندن زیر دِین بندگان خدا را یادآوری کند. در این میان، اصرار برادر کوچک خانواده بر حفظ حق‌الناس و پرهیز از سوگند دروغ به قرآن، مفاهیمی ارزشی و فاخر را که البته بافرهنگ عمومی مردم ایران عجین شده را یادآوری می‌کند. دراین‌بین، شاید اصرار بیش‌ازحد داستان و شخصیت‌هایش بر یک‌دندگی و برادر سالاری غیرمنطقی که به قیمت نادیده گرفتن حق‌الناس تمام می‌شود، تنها نقطه‌ضعف سریال باشد.
شبکه دوم سیما هم با سریال «دل‌دار» تلاش کرد تا مخاطبان را با خود همراه کند؛ سریالی با موضوع و قالبی کاملاً تکراری که تقریباً می‌توان گفت: هیچ پیام جدیدی برای گفتن نداشت و صرفاً به تکرار داستان سریال‌های مشابه که شخصیت‌های ماجرا درگیر اتفاقات ناخواسته و پیش‌بینی‌نشده می‌شوند، پرداخت. ویژگی اصلی این سریال رمضانی نیز، تنش‌ها و استرس‌های بیش‌ازحدی بود که در جای‌جای آن و در قسمت‌های مختلف داستان وجود داشت و مخاطب پای تلویزیون هم ناخواسته با این استرس‌ها همراه می‌شد، بدون آنکه بهره‌ای برایش داشته باشد. درنهایت، شبکه اول سیما هم در ساعات آخر شب با سریال تاریخی «از یاد‌ها رفته» به میدان آمد؛ سریالی با درون‌مایه خانوادگی و در بستر تاریخی که تلاش کرده است تا داستان را با وقایع تاریخی حساس و مهمی مانند «کشف حجاب» و اتفاقات دوران دیکتاتوری رضاخان و تحولات فرهنگی اجتماعی آن سال‌ها همراه کند. تلاشی قابل‌تقدیر که البته به نظر می‌رسد جز در یکی دو قسمت، با توفیق چندانی همراه نشده و بیش از آن که تحولات فرهنگی و اجتماعی آن دهه را به تصویر بکشد، درگیر نمایش تکراری عشق‌های مثلثی و تعارض‌های ناشی از آن شده است.
در نظرسنجی‌های صورت گرفته توسط رسانه‌ها، «برادر جان» در رتبه اول قرارگرفته و بعدازآن «دلدار» و «از یاد‌ها رفته» با اختلاف اندک در جایگاه‌های دوم و سوم ایستاده‌اند، اما نکته مشترک در نقد سریال‌های رمضانی سال‌های اخیر به‌ویژه رمضان ۹۸ را باید «نادیده گرفتن خود رمضان در سریال‌های رمضانی» دانست. در سال‌های قبل‌تر، سریال‌های ویژه این ماه حتماً با داستانی که در قالب ماه رمضان تعریف‌شده ارائه می‌شد و در تمام طول مسیر سریال نیز اتفاقات آن در بستر ماه ضیافت خدا می‌افتاد و این به فضاسازی معنوی و روحی برای مخاطب بیشتر کمک می‌کرد. علاوه بر این، «جای خالی سریال‌های طنز خانوادگی و فاخر» را باید ایراد دیگر سریال‌های رمضانی سال‌ها اخیر و امسال دانست؛ سریال‌هایی که داستان آن‌ها نیز در بستر رمضان نوشته می‌شد و هنوز خاطره خوش آن‌ها از دهه ۸۰ در ذهن مردم باقی‌مانده است. درمجموع به نظر می‌رسد، در شرایطی که رسانه ملی در نوروز ۹۸ شروعی خوب و پرقدرت در حوزه فیلم و سریال داشت، اما کارنامه رمضانی آن - باوجود هدف‌گذاری ارزشمند مدیران و برنامه‌سازان سازمان - جای نقد و بررسی بیشتر و رفع نقاط ضعف و تقویت نقاط قوت دارد.