میوه‌های درخت «نوع‌دوستی» در جامعه ایرانی

این سخن ماندگار استاد سخن سعدی شیرازی، پس از قرن‌ها امروز در بنای سازمان ملل متحد توجه هر وجدان بیداری را به خود جلب می‌کند و این حقیقت را گوشزد می‌کند که آدمیان جدا از یکدیگر نیستند و خوبی و بدی و رنج و راحتی آن‌ها به یکدیگر گره خورده است؛ آنجا که گفته «بنی آدم اعضای یک پیکرند، که در آفرینش ز. یک گوهرند/ چو عضوی به درد آورد روزگار، دگر عضو‌ها را نماند قرار». این سروده شیرین و نغز، در واقع همان ترجمان ادبی و متفاوت آیات و روایات فراوانی است که بر اهمیت توجه به همنوع و زدودن غبار محرومیت و درد از اطرافیان تأکید کرده است، از جمله این حدیث شریف نبوی که فرموده است: «هرکس فریاد کسی را بشنود که فریاد می‌زند‌ای مسلمانان (به دادم برسید) و او را اجابت نکند، پس او مسلمان نیست». در یک کلام، در راه و رسم مسلمانی به اقتضاء فطرت انسانی، کسی از درد و محرومیت دیگری غافل نمی‌شود و اگر غیر از این باشد، حتما یک جای کار مسلمانی و حتی انسانیت ما می‌لنگد. در کشور ما هر سال، ۱۴ اسفندماه با عنوان روز «احسان و نیکوکاری» و هفته پس از آن با همین عنوان، نامگذاری شده است تا در شرایطی که مردم با هر وضعیتی آماده استقبال از بهار طبیعت و جشن سال نو می‌شوند، بهانه و فرصت ویژه‌ای برای توجه به افرادی از جامعه فراهم می‌شود که بنا به هر علتی، گرد محرومیت و فقر بر چهره آن‌ها نشسته و آبرومندانه درد خود را از دیگران پنهان می‌کنند و به قول معروف، با سیلی صورت خود را سرخ نگه می‌دارند. این موضوع، یعنی فرهنگ نوع‌دوستی و کمک به مستمندان و مستضعفان که در لابلای پیشرفت اقتصادی جامعه کمتر به آن‌ها توجه شده است، پس از انقلاب اسلامی و با تأسیس نهاد‌های حمایتی خاص مانند کمیته امداد به فرمان حضرت امام خمینی (ره)، تحول قابل توجهی یافت و با توجه به روحیه مذهبی جامعه ایرانی، وارد فضای جدیدی شده و به نوعی، به گفتمان حاکم بر اجتماع تبدیل شد. در واقع، نیکوکاری و کمک به همنوع، نه به عنوان یک منت بر سر اقشار ضعیف، بلکه به عنوان یک فرصت برای پرورش فضائل اخلاقی در خود و کمک به استحکام ساختار‌های اجتماعی و ارتقاء فرهنگ عمومی مطرح می‌شود.
چرا نیکوکاری؟
مسئله آثار و برکات کمک به محرومان و مستضعفان در آیات و روایات به فراوانی آمده است، اما شاید بد نباشد که از نگاه جامعه‌شناسانه و اجتماعی نیز گذری به این مسئله شود تا ابعاد آن به خوبی برای همگان روشن شود. محمد مهدوی جامعه‌شناس و پژوهشگر اجتماعی معتقد است: «فرهنگ نیکوکاری و نوع‌دوستی، فرصتی برای جلوگیری از رخوت و سستی اجتماع و کمک به پویایی و نشاط عمومی آن است و صرفنظر از اینکه این مسئله در دین ما مورد تأکید فراوان قرار گرفته، اگر به درستی و در مسیر صحیح و همراه با توانمندسازی محرومان دنبال شود، از منظر اجتماعی هم، آثار مثبت قابل توجهی برای رشد و تکامل فرهنگ عمومی جامعه دارد». به اعتقاد این کارشناس، «در شرایطی مانند وضعیت امروز کشور ما که نوسانات اقتصادی به شدت بر زندگی اقشار متوسط و ضعیف تاثیر می‌گذارد، دستگیری از مستمندان و حتی اقشار متوسط آبرومند، هم فضای همدلی را در جامعه تقویت می‌کند و هم از آسیب‌های اجتماعی بعدی جلوگیری می‌کند». صرفنظر از تحلیل‌های اجتماعی مختلف، اگر قرار باشد آثار و نتایج فرهنگ احسان و نیکوکاری برای یادآوری به یکایک ما‌ها فهرست شود، شاید بتوان این موارد را عنوان و آویزه گوش کرد؛ کمترین اثر و نتیجه توجه به هم‌نوعان و روحیه نوع‌دوستی، «پرورش روحیه احساس مسئولیت و جلوگیری از خطر بی‌تفاوتی» است که اگر از آن غفلت شود، تبعات جبران‌ناپذیری برای بدنه اجتماع در پی خواهد داشت. علاوه بر این، فرهنگ احسان و نوع‌دوستی باعث «جلوگیری از روحیه اسراف و ریخت و پاش» و نیز «مراعات حال محرومان و اقشار ضعیف در مناسبات اجتماعی» می‌شود تا حداقل تحمل درد محرومیت، برای آن‌ها آسان‌تر و عبور از این شرایط برایشان ممکن‌تر شود. از سوی دیگر، اثر درازمدت فرهنگ احسان و نیکوکاری – اگر به شیوه صحیح و با نیت خیرخواهانه انجام شود - «جلوگیری از شکل‌گیری روحیه و منش اشرافیگری در اجتماع» و «تقویت روحیه تعاون و همیاری» است که اگر این فرهنگ به خوبی در یک جامعه پا بگیرد، بسیاری از گره‌های فرهنگی و اجتماعی دیگر هم به راحتی گشوده می‌شود. این نکته را هم نباید از یاد برد که تاکید بر نوع‌دوستی، به معنای نادیده گرفتن مسئولیت سنگین کارگزاران حکومتی در اصلاح و ثبات اقتصاد کشور نیست، بلکه تاکیدی است بر لزوم توجه به یک فرهنگ عمومی سازنده و مفید در بدنه اجتماع.