خنجر از پشت آمریکا به کردها؛ شمال سوریه دستخوش معادلات جدید

درحالی که دولت تحت موقت سوریه به رهبری ابومحمد الجولانی و نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) پیش‌تر توافق کرده بودند تا به درگیری‌ها پایان داده و صلح را در مناطق تنش برقرار کنند اما عملاً این تفاهم‌ها تنها روی کاغذ باقی مانده و نشانه‌ای از توقف درگیری‌ها میان دو طرف دیده نمی‌شود.

پس از چندین نقض آتش‌بس در هفته گذشته توسط هر دو طرف، وزارت دفاع رژیم جولانی روز شنبه اعلام کرد که توافق آتش‌بس با قسد برای مدت ۱۵ روز دیگر تمدید شده است. در همین راستا، قسد نیز ضمن با موافق با تمدید توافق آتش بس تصریح کرد:با میانجی گری طرف های بین المللی و همزمان با ادامه گفتگو با دمشق، تمدید توافق آتش‌بس به مدت ۱۵ روز را اعلام می‌کنیم. این گروه افزود:در راستای کاهش تنش و صیانت از جان غیرنظامیان و زمینه سازی برای ثبات، متعهد به تمدید توافق و احترام به آن هستیم.

با وجود تمدید آتش‌بس اما عصر شنبه شرق سوریه شاهد درگیری مجدد بین نیروهای قسد و الجولانی بود. نیروهای قسد با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که دولت دمشق به‌صورت سازمان‌یافته به تدارکات نظامی و تشدید تحرکات میدانی در مناطق الجزیره و عین‌العرب (کوبانی) ادامه می‌دهد. در این بیانیه تأکید شده که رصد تجمعات نظامی و جابه‌جایی‌های لجستیکی نشان ‌دهنده وجود اراده‌ای آشکار برای تشدید تنش و سوق دادن منطقه به سوی رویارویی جدید است.

الهام احمد، مسئول روابط خارجی «اداره خودگردان» وابسته به قسد در گفتگو با شبکه الجزیره تاکید کرد:«قسد به‌دنبال دامن زدن به جنگ نیست، چرا که هرگونه درگیری جدید می‌تواند موج گسترده‌ای از آوارگی را در پی داشته باشد».

در درگیریهایی که طی روزهای گذشته در شرق و شمال سوریه رخ داد، کردها ضربات سنگینی را متحمل شدند و در نتیجه توافقات انجام شده بین دو طرف، نیروهای قسد از بخش مهمی از مواضع خود عقب‌نشینی کردند و این مناطق اکنون تحت کنترل تحریرالشام قرار گرفته است.

کردها نزدیک به یک دهه اداره بخش‌هایی از حلب و حسکه را در اختیار داشتند و تلاش می‌کردند با تکیه بر این مناطق پایه‌های یک دولت خودمختار را ایجاد کنند اما تحولات هفته‌های اخیر مانع از اجرای این رویای دیرینه شد.

از این منظر، از دست رفتن این مناطق می‌تواند به‌ مثابه نقطه عطفی برای قسد قلمداد شود، به‌ویژه آنکه فشارهای داخلی و منطقه‌ای نیز بر کردها افزایش یافته است. برخی روایتها حتی احتمال از میان رفتن ساختار قسد و اعلام انحلال آن را مطرح می‌کنند، رویدادی که با پایان رسمی فعالیت چهل ‌ساله «پ‌ک‌ک» توسط رهبران این گروه مقایسه می‌شود.

در چنین شرایطی، دولت موقت سوریه می‌تواند کنترل بیشتری بر منابع نفت و گاز شمال و شرق کشور داشته باشد. از سوی دیگر، اگر شرایط سیاسی فراهم شود و دمشق به تعهدات خود عمل کند، کردها نیز می‌توانند در ساختارهای حکمرانی امنیتی و سیاسی ادغام شوند ولی روند تحولات فعلی نشان می‌دهد که تا زمان آتش‌بس دائم بین دو طرف راه درازی در پیش است.

نقش ترکیه در درگیریها

اگرچه عقب‌نشینی کردها از حلب و حسکه ظاهراً بر اساس توافقات دوجانبه صورت گرفت اما به نظر می‌رسد نقش برخی بازیگران منطقه‌ای در تضعیف و حتی نابودی گروههای کُرد مشهود است. ترکیه یکی از کشورهایی است که مدتها در انتظار چنین فرصتی بود تا گروه‌های کرد را از مرزهای جنوبی خود دور کند و امنیت مرزهایش را تأمین نماید. اکنون با قدرت‌گیری گروه‌های مسلح در سوریه، آنکارا تلاش می‌کند برنامه نیمه‌تمام خود را کامل کرده و نفوذ خود را در این مناطق تحکیم کند.

موضوعی که «هاکان فیدان» وزیر خارجه ترکیه نیز به آن اذعان کرد و گفت که آنکارا در درگیری‌های شرق سوریه فعال است. او همچنین تهدید کرد که پس از حسکه، هدف بعدی سنجار در موصل عراق خواهد بود تا عناصر پ‌ک‌ک در این منطقه را از میان بردارند.

هرچند هدف اصلی ترکیه در مرزهای جنوبی نابودی گروه‌های مسلح کرد است اما انگیزه‌ای راهبردی‌تر نیز پشت این اقدامات نهفته است و آن رقابت با رژیم صهیونیستی است. اسرائیل با اشغال بخش‌هایی از جنوب سوریه و بهره‌گیری از بی‌ثباتی‌های این کشور تلاش می‌کند جای پای خود را در این مناطق تثبیت کند، مسئله‌ای که برای آنکارا نگران ‌کننده است.

ترکیه، که گروه‌های تحت حمایت آن در سوریه بخشی از قدرت را در اختیار دارند، خود را ذینفع در تحولات این کشور می‌داند و تلاش می‌کند با بهره‌گیری از نفوذ ناشی از حمایت‌های گسترده در دوران جنگ داخلی، به بازیگری تأثیرگذار و بلامنازع در تحولات سوریه تبدیل شود. با این حال، حضور رژیم صهیونیستی مانعی جدی بر سر راه تحقق اهداف سیاسی و امنیتی آنکارا ایجاد کرده است.

در این چارچوب، ترکیه با تمرکز بر شمال و شرق سوریه و کاهش تهدید گروه‌های کرد، به دنبال تقویت موقعیت خود و افزایش تمرکز بر تهدیدات تل‌آویو است. در صورتی که آنکارا از ثبات شمال سوریه اطمینان یابد، می‌تواند دامنه فعالیت‌های خود در دمشق و جنوب این کشور را گسترش داده و به‌طور مستقیم رفتار و تحرکات دشمن صهیونیستی را رصد کند.

نگرانی‌های ترکیه زمانی تشدید می‌شود که برخی منابع وابسته به قسد اعلام کرده‌اند رژیم صهیونیستی به این نیروها پیشنهاد کمک داده و ارتباطی میان برخی شخصیت‌های صهیونیست و رهبران قسد برقرار شده است. از اینرو، آنکارا تلاش می‌کند پیش از آنکه پای تل‌آویو به تحولات شرق سوریه باز شود و موازنه‌ها تغییر کند، اهداف امنیتی خود را محقق سازد.

کردها وجه المصالحه آمریکا

کردها که طی یک دهه اخیر تحت حمایت کامل آمریکا قرار داشتند و به لطف حضور نظامیان آمریکایی توانستند موقعیت خود را در مناطق شمالی و شرقی سوریه تثبیت کنند اما اکنون که رویکرد واشینگتن تغییر یافته است، کردها وجه‌المصالحه در توافقات آمریکا با بازیگران منطقه‌ای تبدیل شده‌اند.

گزارش‌های واصله نشان می‌دهد که واشینگتن دیگر کردها را به‌ عنوان متحد خود نمی‌داند و حمایتهای پیشین خود را از این گروهها کنار گذاشته است.

پس از تحویل منابع نفت و گاز شرق سوریه به نیروهای دمشق، مناطقی که حدود ده سال تحت کنترل نیروهای آمریکایی بودند، الآن اخباری از خروج آمریکا از سوریه نیز منتشر شده است. در این راستا، یک منبع امنیتی در استان الانبار درغرب عراق روز شنبه گفت که یک کاروان نظامی بزرگ آمریکایی متشکل از ده‌ها کامیون حامل سرباز و تجهیزات نظامی از پایگاه التنف در سوریه، نزدیک مرز عراق، در ماموریتی نامعلوم، به سمت پایگاه حریر در استان اربیل در اقلیم کردستان حرکت کرده است.

این تحولات نشان می‌دهد که کردها دیگر نمی‌توانند روی حمایت مستقیم واشینگتن حساب کنند و ناگزیر هستند موقعیت خود را با واقعیتهای جدید سیاسی و امنیتی منطقه وفق دهند. بنابراین، در غیاب آمریکا، کردها عملاً در برابر نیروهای رژیم جولانی و ترکیه بی‌پناه شده‌اند و به نظر می‌رسد که در آینده جز توافق و تحویل سلاح راه دیگری نخواهند داشت.

پیش‌تر نیز مقامات آمریکایی بارها از کنار گذاشتن کردها سخن گفته بودند، از جمله تام باراک، نماینده آمریکا در امور سوریه که تهدید کرده بود در صورتی که کردها تا پایان دسامبر 2025 با دمشق به توافق نرسند، «گزینه‌های جایگزین» در نظر گرفته خواهد شد.

تحولات دو هفته اخیر نشان می‌دهد که بازیگران منطقه‌ای و محلی فشار به کردها را افزایش داده‌اند و اکنون این گروهها ناچارند برای تضمین امنیت خود و حفظ حداقل منافع، به توافق با دمشق تن دهند.

خطر زندانیان داعش

علاوه‌بر درگیری‌های میان قسد و نیروهای تحت فرمان جولانی که روند بی‌ثباتی در سوریه را تشدید کرده است، حضور تروریستهای داعش نیز این وضعیت را پیچیده‌تر کرده است.

بر اساس گزارش منابع کردی، در روزهای اخیر حدود ۱۵۰۰ نفر از عناصر داعش از زندان الشدادی در حسکه فرار کرده‌اند، موضوعی که نگرانی‌های جدی مقامات عراقی را به دنبال داشته است. از اینرو، هزاران نفر از نیروهای ارتش عراق و حشدالشعبی در مرزهای مشترک با سوریه مستقر شده‌اند تا در صورت نفوذ عناصر داعش به خاک عراق، به سرعت وارد عمل شده و آنها را مهار کنند.

همزمان با فرار بخشی از داعشی‌ها، قرار است تعدادی از زندانیان این گروه تروریستی نیز از سوریه به عراق منتقل شوند و با توجه به تهدیدآفرین بودن آنها، بغداد تدابیر امنیتی و عملیاتی لازم برای مدیریت این انتقال و جلوگیری از هرگونه بحران احتمالی را اتخاذ کرده است.

سخنگوی دولت عراق روز شنبه اعلام کرد فرمانده کل نیروهای مسلح دستور انتقال زندانیان داعش از سوریه به عراق و استقرار آنها در زندان‌های مستحکم را صادر کرده تا اقدامات قانونی علیه آنها انجام شود. «صباح النعمان» گفت:«تصمیم انتقال زندانیان داعش از سوریه به عراق پس از بحث‌های گسترده در جلسه اضطراری شورای امنیت ملی گرفته شد. این انتقال با هدف جمع‌آوری تروریستهای تحت تعقیب قوه قضائیه عراق و اطمینان از اینکه آنها از اردوگاه‌های ناامن در سوریه فرار نمی‌کنند، به ویژه به این دلیل که اغلب آنها سران تروریست و خطرناک هستند، انجام خواهد شد».

علاوه‌براین، منابع سوری گزارش دادند که دهها تن از عناصر تروریست با تابعیت سوریه در زندان‌هایی که پیشتر تحت کنترل قسد بودند به دلیل ارتباط با شخصیتهای برجسته رژیم جولانی آزاد می‌شوند.

لازم به ذکر است که با تشدید درگیری‌های مسلحانه میان رژیم جولانی و نیروهای قسد، کنترل زندان‌هایی که مکان نگهداری عناصر تروریستی بودند به دست رژیم جولانی افتاد و بسیاری از زندانیان وابسته به گروه‌هایی مانند داعش آزاد شدند، امری که به عنوان تهدیدی جدی تلقی می‌شود.

در صورتی که این عناصر خطرناک دوباره سلاح به دست گرفته و مرزهای عراق و سوریه را ناامن کنند، بی‌ثباتی‌ها در منطقه بار دیگر تشدید خواهد شد. از اینرو، اقدام دولت جولانی در فراری دادن تروریستهای داعش خطر بالقوه‌ای ایجاد کرده است، زیرا در صورتی که این گروه دوباره قدرت بگیرد، می‌تواند تهدیدی برای دولت موقت سوریه نیز ایجاد کند.

تجربه گذشته نشان داده که گروه‌های تکفیری حتی به متحدان خود رحم نمی‌کنند و درگیری‌های خونین میان تحریرالشام و داعش در گذشته گویای این واقعیت است. بنابراین، تروریست‌های فراری نه تنها شمال سوریه بلکه کل منطقه را تهدید می‌کنند و هرگونه غفلت می‌تواند روند ثبات و امنیت را به شدت به خطر اندازد.

در مجموع، درگیری‌های میان قسد و عناصر جولانی، سوریه را بیش از پیش به سمت بی‌ثباتی سوق داده و تحولات هفته‌های اخیر نشان می‌دهد که چشم‌اندازی برای کاهش تنش‌ها و بازگشت ثبات وجود ندارد. ادامه این روند و احتمال ورود رژیم صهیونیستی به معادله، امید به صلح و آرامش در سوریه را عملاً از میان می‌برد.