تقلید برنامه های تلویزیونی از روش مشهور شدن در فضای مجازی

چند ماه پیش شبکه سه سیما برنامه‌ای با عنوان «ایرانیوم» را روی آنتن فرستاد. برنامه‌ای که اجرای آن بر عهده یکی از چهره‌های شناخته شده در شبکه اجتماعی اینستاگرام بود. تلویزیون با این کار عملا مجری‌های با سابقه سازمان صداوسیما را دور زد و فضای شهرت را در اختیار جوانی قرار داد که در اینستاگرام، فالور‌های زیادی داشت قرار داد. اتاق فکر آن برنامه بر این باور بود که می‌شود به واسطه اجرای یک سلبریتی فضای مجازی، موفقیت آن برنامه برای جذب بیننده تضمین شده است. این اولین بار نبود که فضای مجازی، تلویزیون را زیر سیطره خود برده بود. پیش از این نیز علاوه بر شبکه‌های مجازی، سایت‌های اشتراک ویدئو (VOD ها) و تلویزیون‌های تعاملی (IPTV ها) هم به نحوی بر روند برنامه سازی در تلویزیون تاثیرگذار بوده اند. این تاثیرگذاری به مرور زمان افزایش یافته به نحوی که صداوسیما مجبور شده است برای حفظ بیننده رو به ایده‌های تکراری استفاده شده در فضای مجازی بیاورد. استفاده از اینترنت پرسرعت، این امکان را به کاربر می‌دهد که انتقال داده‌های بزرگ را با سهولت بیشتری انجام دهد. یکی از حجیم‌ترین داده‌هایی که در فضای تبادل رایانه‌ای رد و بدل می‌شود، داده‌های صوتی و تصویری است. به همین دلیل است که از زمان فراگیر شدن اینترنت پر سرعت، سایت‌های اشتراک ویدئو یا پخش آنلاین فیلم، جزو محبوب‌ترین سایت‌های اینترنتی شدند. هم اکنون بیش از ۳۰ درصد از پهنای باند اینترنت در ایالات متحده صرف استفاده از سایت «نتفلیکس» می‌شود. سایتی که درآن فیلم و سریال برای تماشای آنلاین بارگذاری می‌شود.
آپارات چگونه رشد کرد؟
یکی دیگر از محبوبترین سایت‌های اینترنتی در جهان، «یوتوب» است. بزرگترین سایت اشتراک ویدئو درجهان که ویدئو‌های درخواستی را بارگذاری می‌کند. در ایران به دنبال فیلترشدن سایت یوتوب بعد از فتنه سال ۸۸، چند سایت ایرانی از جمله سایت «آپارات» توانستند با ارائه خدمات مشابه بازار مناسبی پیدا کنند. آپارات خیلی سریع لقب «یوتوب ایرانی» را به دست آورد. این سایت بعد از چند سال که صرفا به بارگذاری فایل‌های ویدئویی اقدام می‌کرد، تصمیم گرفت وارد دنیای تولید برنامه شود. ازاینجا بود که معنای «وی او دی» برای کاربران ایرانی معنای واقعی تری پیدا کرد. امروزه VOD تبدیل به یک ضرورت شده است و در تمام دنیا به آن توجه می‌شود.
VOD مخفف عبارت انگلیسی VIDEO ORDER IN DEMAND است. VOD یا «ویدئو هنگام درخواست» سیستم‌هایی هستند که به کاربران اجازه می‌دهند محتوا‌های صوتی یا تصویری را هر زمان که اراده کردند گوش دهند یا تماشا کنند. در واقع به کمک این سیستم کاربران مجبور نیستند برنامه‌ها را در زمان پخش سراسری تماشا کنند بلکه هر موقع که خواستند می‌توانند با مراجعه به سیستم‌های VOD آن‌ها را با چند کلیک جست‌و‌جو و به صورت آنلاین تماشا کنند. صداوسیما ابتدا خواست با شکایت علیه آپارات به بهانه پخش بدون مجوز برنامه‌های تلویزیونی، جلوی فعالیت این سایت را بگیرد، اما شکایت راه به جایی نبرد. در عوض، آپارات تلاش کرد به جای استفاده از برنامه سازان آماتور، سراغ حرفه ای‌های برود که سابقه فعالیت تلویزیونی داشته باشند. یکی ازاین افراد رضا رشیدپور بود. رشیدپور که در تلویزیون «تاک شو» اجرا می‌کرد، بعد از کنارگذاشته شدن از سیما، به آپارات رفت و برنامه «دید در شب» را مشابه برنامه «شب شیشه ای» ساخت. رشید پور با برنامه «دید در شب» که در سایت آپارات بارگذاری می‌شد، مخاطبان خودش را پیدا کرده بود و هر هفته مهمانان خاص و سؤال‌های خاصی را مطرح می‌کرد که گاهی پاسخ‌های مهمان‌ها حاشیه‌دار نیز می‌شد. موفقیت «دید در شب» باعث شد تا مدیران تلویزیون به فکر بازگرداندن رشیدپور به تلویزیون بیفتند و مجری را که به خاطر مسائل سیاسی از کار برکنارکرده بودند با سلام و صلوات به جایگاه قبلی اش برگرداندند.
رشیدپور از زمان بازگشت به تلویزیون، همان روش اجرا در آپارات را پیش گرفته و کمتر دیده می‌شود که به خطوط قرمز تلویزیون در مسائل سیاسی و اجتماعی پایبند باشد. مدیران سازمان صداوسیما نیز منفعلانه تلاش کرده اند تا ازجایگاه برنامه «حالا خورشید» برای کسب وجهه و پاسخگویی به هجمه‌ها علیه عملکرد سازمان استفاده کنند. اما همیشه رفتن به فضای سایت‌های ویدئو درخواستی به معنای بازگشت پیروزمندانه به تلویزیون و تحمیل اراده به مدیران سیما نبوده است. اتفاقی که برای رشیدپور رخ داد، برای سازندگان برنامه «رادیو هفت» به نحو دیگری رقم خورد. رادیو هفت موفق‌ترین برنامه شبکه تلویزیونی آموزش، بعد از تغییرات مدیریتی در آن شبکه، به شبکه چهار سیما کوچ کرد و با اسم «صد برگ» ادامه حیات داد. اما تیم سازنده این برنامه یعنی منصور ضابطیان و محمد صوفی نتوانسند با تیم مدیریت شبکه چهار سیما همکاری بلند مدتی داشته باشند برای همین به آپارات کوچ کردند و برنامه‌ای با نام «وقت خوب» را در آن سایت تولید کردند که خیلی سریع شکست خورد. تنها شانس گروه سازنده رادیو هفت این بود که مدیران شبکه «شما» به دنبال جذب برند‌های قبلی تلویزیون افتادند دوباره تیم برنامه ساز رادیو هفت، این بار با نام «رادیو شب» درکنار هم جمع شدند. هم اکنون علاوه بر آپارات چند سایت دیگر ویدئو درخواستی اقدام به تولید برنامه‌های مشابه با تولیدات تلویزیونی می‌کنند و به دلیل کمرنگ بودن نظارت‌ها بر وی این سایت‌ها و محتوایشان، به راحتی با دور زدن ممیزی‌ها سعی در ایجاد جاذبه‌های تصویری دارند. در کنار سایت‌های ویدئو درخواستی، تلویزیون رقیبی به نام «آی پی تی وی» دارد.
تلویزیون‌های تعاملی در دهه ۹۰ میلادی در غرب معرفی و فراگیر شدند. اولین زمزمه‌های ایجاد تلویزیون تعاملی درایران از اوایل دهه ۸۰ با طرح مشترک شرکت مخابرات و تلویزیون معرفی شد. طرحی که در آن قرار بود با استفاده از شبکه اینترانت (اینترنت ملی) و تهیه مودم‌های خاص، برنامه‌های آرشیوی تلویزیون در اختیار مخاطبان قرار گیرد و مردم هم هزینه اشتراک این سرویس را از طریق قبض تلفن پرداخت کنند. این طرح به خاطر دلایل متعددی از جمله آماده نشدن زیرساخت و گران بودن هزینه‌های تهیه مودم و پرداخت حق اشتراک هیچ گاه اجرایی نشد. راه اندازی شبکه‌های تلویزیون تعاملی نیز مانند وی او دی‌ها همزمان با فراگیر شدن اینترنت پر سرعت رخ داد. اکنون «IPTV»‌ها (تلویزیون‌های اینترنتی) بر پایه تلویزیون‌های هوشمند و ارائه از طریق درگاه‌های اینترنتی، و اپلیکیشن‌های موبایلی، تولیدات خود را پخش می‌کنند. اما برخلاف «وی او دی ها» که نظارت چندانی برروی فعالیت آن‌ها نبود و وزارت ارشادصرفا به سایت‌هایی که می‌خواستند مجاز باشند، مجوز فعالیت می‌داد، تلویزیون‌های تعاملی از ابتدا زیر نظر قوانین صداوسیما قرار گرفتند و مجبور شدند مجوز فعالیت خود را از صداوسیما دریافت کنند. صداوسیما در گام اول به ۶ شرکت مجوز ارائه خدمات تلویزیون تعاملی را داد.
فرق «تلویزیون تعاملی» و «سایت وی او دی»
فرق «تلویزیون تعاملی» و «سایت وی او دی» در مفهوم تولید و پخش برنامه است. مفهومی که به خاطر عملکرد دوگانه سایت‌های وی او دی در ایران چندان دارای مرز دقیقی نیست. هم وی او دی‌ها و هم آی پی تی وی‌ها اشترک ماهانه می‌فروشند وبخش قابل توجهی از فعالیت شان به پخش فیلم‌های سینمایی اختصاص دارد، اما تلویزیون‌های تعاملی موظف هستند دربرنامه‌های پخش زنده حتما از یک ناظر پخش تلویزیونی که از سوی صداوسیما تعیین می‌شود استفاده کند و برنامه‌های ضبطی اش را نیز برای ممیزی پیش از پخش در اختیار صداوسیما قرار دهد. فریدون جیرانی مجری سال‌های دور برنامه «هفت» تلویزیون مدت‌ها است با همکاری یک سایت تلویزیون تعاملی، برنامه سینمایی «سی و پنج» را تولید می‌کند. وی او دی‌ها و ای‌ی تلی وی‌ها با دراختیار گرفتن برنامه سازان تلویزیون، بخشی از مخاطب تلویزیون را به خود جذب کرده و در کنارآن به خاطرکمرنگ بودن نظارت اقدام به معرفی چهره‌های جدید می‌کنند. چهره‌هایی که بخش قابل توجهی از موفقیت خود را مدیون پیج‌های اینستاگرام هستند. درماه‌های اخیر چند برنامه تلویزیونی به تقلید از فضای سایت‌های وی او دی، اقدام به دعوت از چهره‌های اینستاگرامی کرده اند. این کاردقیقا در نقطه مقابل سیاست‌هایی است که سال‌ها صداوسیما خود را موظف به رعایت آن می‌دانست. به نظر می‌رسد فقر نیروی ایده‌پرداز در تلویزیون باعث شده تا برنامه سازان این رسانه بزرگ، به تقلید از سایت‌های اشتراک ویدئو بپردازند و در حقیقت این سایت‌های اینترنتی هستند که نقشه راه صداوسیما را در جذب مخاطب جوان ترسیم می‌کنند. اقدامی که در نهایت باعث حذف رسانه ملی از معادلات می‌شود.