اظهارات چگونه حاشیه¬ساز می¬شوند؟

این روز‌ها با فراگیرشدن شبکه¬های اجتماعی انواع تاکتیک¬های رسانه¬ای برای فضاسازی پیرامون رویداد‌های مختلف انجام می¬گیرد. یکی از موضوعات ثابتی که همواره در فضای مجازی پرحاشیه و خبرساز می¬شود مربوط می¬گردد به اظهارات مسئولان و چهره¬هایی که در مناصب دولتی و یا حکومتی مشغول به کار هستند. اگر اهل گشت و گذار در شبکه¬های اجتماعی باشید و رویداد‌های سیاسی اجتماعی را دنبال کنید، حتما تائید می¬کنید که تقریبا روزی نیست که از اظهار نظر‌های مسئولان در شبکه¬های اجتماعی فضاسازی نشود. این فضاسازی¬ها از چند جنبه حائز توجه است. موضوع فضاسازی چیست؟ چه جریاناتی این فضاسازی را ایجاد کرده¬اند؟ دلیل و هدف فضاسازی و برجسته¬سازی چه بود؟ فضاسازی پیرامون چه مسئول یا مسئولانی صورت گرفته است؟ در چه زمان و شرایطی این فضاسازی صورت گرفته است؟ در کدام شبکه¬های اجتماعی و میان کدام دسته از مخاطبان فضاسازی صورت گرفته است؟ و سوال آخر اینکه چگونه این فضاسازی صورت گرفته است؟
هر چند طرح این سوالات خود به تنهایی سطح سواد رسانه¬ای مخاطبان را افزایش خواهد داد، اما برای پاسخ به هرکدام از این سوالات نیز لازم است جنبه¬های گوناگونی را مورد توجه قرار بدهیم. موضوعاتی که عموما در خصوص آن‌ها فضاسازی می¬شود طوری انتخاب می¬گردد که برای افکار عمومی حساسیت¬زا باشد. به عنوان نمونه اگر اظهار نظر مسئولی در تضاد با منافع عمومی باشد می¬تواند به سوژه¬ای مناسب برای فضاسازی تبدیل گردد. همچنین اگر مسئولی اظهارات خودش را به شکلی غیر منطقی و غیر عقلانی مطرح نماید، می¬تواند به سوژه¬ای برای رسانه¬ها و هجونویسان تبدیل گردد. اظهاراتی که حکم گل به خودی دارد هم از رایج¬ترین فضاسازی¬ها در رسانه¬ها محسوب می¬شود. شاید نتوان اولین فرد و یا جریانی را که برای فضاسازی از اظهارات یک مسئول یا چهره برنامه¬ریزی می¬کند به راحتی تشخیص داد، اما برجسته¬سازی اظهارات در رسانه¬های جریانی، فرد یا جریان اصلی و پشت پرده را مشخص می¬کند. در بستر شبکه¬های اجتماعی رایج در ایران، عمده فضاسازی¬ها از اظهارات مسئولان توسط جریان¬ برانداز دنبال می¬گردد و رسانه¬های فارسی زبان معاند نقش بسیار پررنگی در این فضاسازی¬ها دارند و به آن‌ها رسمیت می¬بخشند. اما به جز جریان برانداز، گاهی جریانات داخلی نیز با اهداف جناحی و حتی ملی در خصوص برخی اظهار نظرات فضاسازی می¬کنند. هدف فضاسازی از اظهارات مسئولان با جریان¬های پشت پرده ارتباط مستقیمی دارد. به عنوان نمونه جریان معاند از فضاسازی¬ها هدفی جز افزایش فاصله مردم و مسئولان و بی-اعتبار کردن مسئولان ندارد به همین دلیل هم عمدتا در خصوص اظهارات مسئولانی فضاسازی می¬کند که جزو چهره¬های نزدیک به نظام محسوب می¬شوند. با اینحال معاندان از اظهاراتی که حکم پاس گل به دشمن دارد نیز نهایت بهره¬برداری را می¬کنند. این اظهارات نه تنها از سوی چهره¬های نزدیک به نظام ممکن است مطرح گردد، بلکه از سوی جریانات غربگرای داخلی نیز به وفور مطرح می¬گردد و توسط نظام برجسته¬سازی می¬گردد. اما فضاسازی جریانات داخلی از اظهارات مسئولان، عمدتا با اهداف جناحی و یا طرح انتقاد با رویکرد اصلاحانه صورت می¬گیرد. بازه زمانی فضاسازی¬¬ها نیز حائز اهمیت است. به عنوان نمونه گاهی قبل از انتخابات¬ها، برخی رسانه¬ها با هدف تخریب نامزد‌های احتمالی اقدام به فضاسازی از اظهارات برخی چهره¬ها می¬کنند تا از محبوبیت آن فرد بکاهند. یا درست زمانیکه کشور نیاز به وحدت و همدلی دارد، دشمن اقدام به فضاسازی از اظهارات اتلاف¬برانگیز مسئولان می¬کند. تاکتیک¬های مختلفی برای فضاسازی از اظهارات مسئولان به کار می¬رود. مهم¬ترین این تاکتیک¬ها برجسته¬سازی، تقطیع و برش دادن اظهارات مطرح شده، ترکیب اظهارات به شکلی تحریف شده، تیترگذاری¬های انحرافی و هدفمند و... است. این تاکتیک¬ها گاهی می¬تواند بسیاری از اظهارات عادی را به اظهاراتی جنجالی و حاشیه¬ساز تبدیل نماید. اما اظهاراتی که حاشیه¬ساز می¬شود لزوما نتیجه کاربرد این تاکتیک¬ها نیست و گاهی یک چهره و یا مسئول چنان در رسانه¬ها اظهارنظر می¬کند که اگر صحبت¬هایش حاشیه ساز نشود، عجیب است! بنابراین نباید به همه فضاسازی¬ها با اهداف مخربانه نگریست و مسئولان نیز باید در دنیایی که رسانه¬ها به این میزان فراگیر شده است، در اظهارات خود نهایت دقت و تدبیر را داشته باشند. زمانیکه مسئولان و مدیران درباره موضوعی اظهارنظر می‌کنند حرف‌هایشان به‌سرعت در فضای مجازی انتشار پیدا می‌کند و مردم نسبت به آن واکنش نشان می‌دهند؛ بنابراین مدیران در اظهارنظر و پاسخگویی باید تمام جوانب را بسنجند و از زوایای مختلف به مسئله نگاه کنند. در سیاست و فضای اجتماعی، اظهارنظر‌های مسئولان در شکل‌دهی به ذهنیت افکار عمومی بسیار مؤثر است. ضرورت پرهیز از کلام ناپخته در دنیای امروز بیش از هر زمان دیگری احساس می¬گردد و در منابع دینی ما نیز در این خصوص سفارشات ارزشمندی مطرح شده است. امیر مومنان علی (ع) در این خصوص می¬فرمایند: «تا سخن را به زبان نیاورده اى، سخن در بند توست. همین که آن را به زبان آوردى، تو در بند سخن در مى آیى. پس همان گونه که زر و سیم خود را در گنجینه مى نهى، زبانت را نیز در گنج خانه دهان نگه دار؛ که بسا سخنى نعمتى را از کف برده و خشم و کیفرى [الهى]را آورده است».
سواد رسانه
روانشناسی، تبلیغات و ارتباطات اقناعی
تبلیغات در رسانه‌ها با هدف اقناع مخاطب برای قبول یک عقیده و یا خرید یک کالا انجام می‌شود و رسانه تمام تلاش خود را انجام می‌دهد تا با به کارگیری روش‌های روانشناسی تبلیغات، مخاطب را با خود همراه کند. گاهی تأثیرات تبلیغات، بسیار نامحسوس و اندک است، اما با تکرار آن، مخاطب کارآمدی محصول یا عقیده موردنظر را به‌صورت ناخودآگاه باور می‌کند.
• مصرف‌کنندگان فرهیخته یا شهروندان فرهیخته؟
تبلیغات متنوع کالا در سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی و سهولت خرید اینترنتی باعث شده تا برخی از مردم به‌نوعی مصرف‌گرا شوند و بدون اینکه واقعاً به کالا و محصولی نیاز داشته باشند، صرفاً به دلیل اینکه آن کالا را دوست دارند و یا می‌خواهند خرید اینترنتی انجام دهند اقدام به خرید می‌کنند. بهتر است با کسب دانش سواد رسانه‌ای، به‌جای اینکه مصرف‌کنندگان فرهیخته باشیم، شهروندانی فرهیخته باشیم.