معجزه‌ رود هان!

ممنوعیت واردات لوازم خانگی از دو شرکت کره‌ای، همچنان در فضای مجازی و عرصه‌ی عمومی محل بحث است. برخی از منظر عزت ملی از این تصمیم دفاع می‌کنند و می‌گویند، چون سامسونگ و ال‌جی شرکای بدعهدی بودند و در روز‌های سخت، ما را تنها گذاشتند، امروز باید تنبیه شوند. برخی نیز به این دلیل، موافق تصمیم رهبر انقلاب هستند که کره‌ای‌ها می‌خواستند به‌جای پرداخت ۷ میلیارد دلار پول بلوکه ایران، لوازم خانگی بدهند و بدیهی است که پذیرش این اقدام از سوی ایران، صحیح نبود و ما بیش از لوازم خانگی، به دلارهایمان نیازمندیم. خب، این استدلال‌ها به‌جای خود صحیح هستند، اما پاسخ یک نگرانی خاص از سوی افکار عمومی نیستند. آن نگرانی این است که نکند سرنوشت صنعت لوازم خانگی نیز پس از حمایت، شبیه سرنوشت صنعت خودروسازی شود؛ تولید کالای پرهزینه و بی‌کیفیت. این افراد معتقدند اگر واردات آزاد باشد، تولیدکننده داخلی مجبور به تقویت کیفیت می‌شود تا توان رقابت با مشابه خارجی را داشته باشد. این نگرانی البته به‌جاست، اما چرا راهکاری که پیشنهاد می‌شود، منطقی نیست؟! در این یادداشت با مروری بر تجربه پیشرفت اقتصادی کره‌جنوبی، به این پرسش پاسخ خواهیم داد.
حمایت گرایی کره
«معجزه رود هان» اصطلاحی است که به رشد اقتصادی کره جنوبی، پس از دوران جنگ با کره شمالی اشاره می‌کند. برخلاف تصور برخی، خود کره‌ی جنوبی از طریق باز کردن در‌ها و واردات، تولید داخلی خودش را تشویق به رقابت و تقویت کیفیت نکرد، بلکه کاملاً هوشمندانه از برخی صنایع منتخب حمایت کرد و آن‌ها را به جایگاهی رساند که در بازار‌های جهانی قابل رقابت با بهترین کالا‌ها باشند. دولت توسعه‌گرای کره با تکیه بر تولیدمحوری و تمرکز بر پنج بخش استراتژیک شامل فولاد، پتروشیمی، خودرو، کشتی‌سازی و الکترونیک توانست به یکی از موفق‌ترین کشور‌های دنیا در حوزه‌ی اقتصاد تبدیل شود. برای تحقق این توسعه صنعتی و فناورانه نیز، علاوه بر انتخاب بخش‌های خاص و ارائه کمک‌های مختلف به آنها، سیاست‌هایی نظیر جلوگیری از رقابت شدید میان بخش‌ها، سوق دادن بخش خصوصی به ایجاد بنگاه‌های بزرگ، مدیریت مصرف خصوصی به منظور انباشت سرمایه و مداخله در بازار اعتبارات و هدایت آن‌ها به سوی بخش‌های خاص را در پیش گرفت. مثلاً سیاست تجاری این کشور آن بود که در طول دهه ۱۹۶۰ تمام سیاست‌های دولت به‌طور فزاینده‌ای در جهت افزایش صادرات هدایت شدند؛ البته این گسترش صادرات از طریق بازار آزاد انجام نگرفت، بلکه با برنامه‌ریزی دولتی، توأم با تعهد بسیار قوی ریاست‌جمهوری نسبت به آن انجام شد.
ماجرای صنعت خودرو
اگر چه حمایت از صنعت خودروسازی در ایران، به لحاظ روشی غلط بود و باید هوشمندتر اعمال می‌شد، اما آن‌ها که اساس حمایت از تولید داخلی را زیر سوال می‌برند، خوب است سرگذشت صنعت خودروسازی کره جنوبی را بررسی کنند. صنعت خودرو‌های سواری این کشور در سال ۱۹۶۲، ابتدا با سر هم کردن قطعات نیمه منفصل شده وارداتی، شروع به کار کرد، اما در طول سه دوره متفاوت «نوزادی و کودکی»، «جوانی» و «خودپایداری»، دولت کره جنوبی متناسب با شرایط مختلف، برخورد متفاوتی داشته است. مثلا در برهه‌هایی به طور مستقیم وارد شده و حمایت‌هایی را اعمال کرد. همچنین در موقعیت‌هایی نیز با زمینه‌سازی و کمک به ایجاد نهاد‌ها و تفویض برخی اختیارات به آنها، به طور غیرمستقیم به تقویت این صنعت پرداخت. پس از جنگ دو کره، دولت کره جنوبی دریافته بود که در مراحل ابتدایی توسعه، حمایت گسترده‌تری مورد نیاز است؛ زیرا وابستگی صنعت به کالا‌های سرمایه‌های وارداتی بیشتر بوده و کیفیت تولیدات داخل پایین بود؛ بنابراین دولت در صادرات و واردات مدیریتی محتاطانه، محاسبه‌گر و برنامه‌ریزی شده پیش گرفت؛ بنابراین خود کشور کره‌ی جنوبی نیز همواره از تولید داخلی خود حمایت کرده است؛ البته در بازه‌های زمانی مختلف، بسته به شرایط نوع و شدت حمایت‌ها متفاوت بود.
چه باید کرد؟!
بنابراین آنچه مهم است، این است که بدون حمایت‌گرایی اساساً کشور توسعه‌ی صنعتی پیدا نمی‌کند و پر واضح است که امروز نیز اگر لوازم خانگی کره‌ای با ارز بلوکه شده ایران وارد می‌شد، حتماً کارخانه‌های لوازم خانگی بخش مهمی از بازار را از دست می‌دادند و آسیب جدی می‌دیدند. تصور آنکه بدون حکم رهبر معظم انقلاب و با واردات بی‌رویه لوازم خارجی با آن ۷ میلیارد دلار، رقابت شکل می‌گرفت و منجر به تقویت لوازم خانگی ایرانی می‌شد، عوامانه است. اما در مقابل، باید درس دیگری از نوع حمایتگرایی کره‌ی جنوبی نیز بگیریم و آن درس این است که در همه‌ی برهه‌ها نمی‌توان یک نوع خاص از حمایت را لحاظ کرد. دولت اکنون حتما باید شرایط را برای رقابت کارخانه‌های لوازم خانگی داخلی با یکدیگر فراهم کند و همچنین در بخش تحقیق و توسعه نیز حمایت‌هایی را از این کارخانه‌ها انجام دهد تا خیلی زود، لوازم خانگی به حدی از کیفیت برسند که دیگر نیازی به حمایت صریح و با شدت نداشته باشند. حکم رهبرمعظم انقلاب حتماً دائمی نبوده و مربوط به این برهه از زمان است. بدیهی است که با تقویت جایگاه تولیدکننده داخلی، این حکم نیز تغییر خواهد کرد و نوع حمایت‌ها متفاوت خواهد شد. «تامین مالی» و «جذب تکنولوژی» دو سیاست مهمی هستند که از هم‌اکنون باید در کنار «سیاست صحیح در تجارت خارجی» قرار بگیرند و البته نظارت دقیق دولت و حمایت مشروط نیز باید همواره برقرار باشد تا سرنوشت لوازم خانگی به خودروسازی منتهی نشود.