چرا آمریکا نتوانست خاورمیانه را بازسازی کند؟

تبیین:

اکونومیست در یکی از تازه ترین مقالات خود به بررسی چرایی ناکامی و شکست آمریکا در بازسازی ( بازتعریف) منطقه غرب آسیا بر اساس اهداف و استراتژی های تعیین شده در واشنگتن پرداخته است. نکات کلیدی که در این مطلب مورد تاکید قرار گرفته عبارتند از :

۱. پایان ۳۵ سال هژمونی آمریکا در خاورمیانه

در سپتامبر ۱۹۹۱، با پیروزی سریع در جنگ خلیج فارس و در آستانه فروپاشی شوروی، به نظر می‌رسید آمریکا آماده شکل‌دهی به نظمی جدید در خاورمیانه است. اما آنچه در پی آمد، «۳۵ سال بی‌نظمی» بود که از یک ماجراجویی نظامی به ماجراجویی دیگر ادامه یافت. آخرین نمونه، جنگ ترامپ با ایران است که قرار بود در چند روز تمام شود، اما اکنون وارد هشتمین ماه خود شده و هزینه‌های سنگینی بر متحدان عرب و جهان تحمیل کرده است.

۲. آمریکا به‌عنوان منبع مشکلات، نه راه‌حل

برای رهبران جهان که این هفته در مجمع عمومی سازمان ملل گرد آمده‌اند، آمریکا دیگر «راه‌حل» مشکلات خاورمیانه نیست، بلکه خود به «منبع» آنها تبدیل شده است. این یکی از پیامدهای ماندگار جنگ خواهد بود، صرف‌نظر از زمان و نحوه پایان آن. آمریکا از منطقه خارج نخواهد شد، اما ناچار است از نقش خود به‌عنوان قدرت برتر عقب‌نشینی کند.

۳. فروپاشی اعتماد متحدان و خستگی رأی‌دهندگان

متحدان آمریکا اعتماد خود را از دست داده‌اند، رأی‌دهندگان آمریکایی خسته شده‌اند و استراتژیست‌ها باید با بحران‌های رو به رشد در جاهای دیگر روبرو شوند. هیچ‌کس آماده نیست نقش آمریکا را پر کند، به‌ویژه کشورهای عربی. این وضعیت، دوره‌ای آشفته را رقم خواهد زد، هرچند در بلندمدت، پایان دوران آمریکا ممکن است چیز بدی نباشد.

۴. نشانه‌های عقب‌نشینی آمریکا

دو نشانه برجسته از عقب‌نشینی قریب‌الوقوع آمریکا وجود دارد: نخست، آمریکا در اوایل ماه جاری از پیوستن به متحدش عربستان برای حمله به حوثی‌ها در یمن خودداری کرد و به‌جای آن، مذاکراتی پشت سر سعودی‌ها انجام داد تا کشتی‌های آمریکایی را از حمله مصون نگه دارد. دوم، انتظار می‌رود آمریکا حضور خود را در منطقه محدود کند. در زمان صلح، ۳۰ تا ۴۰ هزار سرباز در ۱۹ پایگاه (۸ پایگاه دائمی) داشت، اما جنگ آسیب‌پذیری آنها در برابر پهپادها و موشک‌های ارزان را آشکار کرده و آمریکا را به ناوهای هواپیمابر و پایگاه دیگو گارسیا وابسته کرده است.

۵. بحران چندجبهه‌ای؛ هرمز، باب‌المندب و یمن

ایران در هفته گذشته به دست‌کم پنج نفتکش در تنگه هرمز حمله کرده است. در ۲۳ سپتامبر، آمریکا تحریم‌هایی علیه شرکت‌های خارجی که هواپیماهای ایرانی را سوخت‌رسانی یا سرویس می‌کنند وضع کرد که عملاً خطوط هوایی ایران را از پرواز به خارج باز می‌دارد. هم‌زمان، حوثی‌ها آتش‌بس ۲۰۲۲ با نیروهای تحت حمایت عربستان را رها کردند، بخشی از ساحل جنوب‌غربی یمن را تصرف کردند و کنترل خود بر باب‌المندب را تحکیم نمودند. آنها حملات به عربستان را نیز از سر گرفتند: در ۱۵ سپتامبر یک پهپاد در نزدیکی مکه سرنگون شد و چهار روز بعد، موشکی حوثی به مخزن سوخت فرودگاه ریاض اصابت کرد. شبه‌نظامیان عراقی نیز به مهم‌ترین خط لوله نفتی عربستان حمله کردند و آن را بیش از یک هفته از کار انداختند.

۶. سه کشور غیرعربی برای پر کردن خلأ قدرت

در حالی که هیچ‌کس آماده پر کردن نقش آمریکا نیست، سه کشور منطقه از توان لازم برای شروع پر کردن این خلأ برخوردارند و هیچ‌یک عربی نیست. به گفته اکونومیست، «خطرناک‌ترین» آنها ایران است (که در حال حاضر درگیر جنگ با آمریکا و اسرائیل است)، و دو کشور دیگر ترکیه و پاکستان هستند که هر دو در حال گسترش نفوذ نظامی و امنیتی خود در خلیج فارس هستند.

۷. مذاکرات بی‌نتیجه و اختلافات عمیق

آمریکا و ایران در ۲۲ سپتامبر سه ساعت مذاکرات غیرمستقیم در سازمان ملل با میانجی‌گری قطر داشتند؛ نخستین مذاکرات از ژوئن. ترامپ آن را «بسیار سازنده» خواند، اما در همان سخنرانی تهدید به «نابودی» ایران را تکرار کرد. دیپلمات‌ها در خصوص این مذاکرات کمتر خوش‌بین بودند و گفتند که صرفاً فرصتی برای تکرار مواضع بود. ایران خواستار بازگشت آمریکا به تفاهم‌نامه ژوئن است، اما ترامپ ترجیح می‌دهد آن را کنار بگذارد و توافق جدیدی مذاکره کند.

۸. چین؛ برنده بزرگ اما نه هژمون جایگزین

چین بزرگ‌ترین ذی‌نفع خارجی سیاست‌های آمریکا شده است: بزرگ‌ترین مشتری تولیدکنندگان خلیج فارس و صاحب کانال سوئز برای انتقال کالا به اروپا. اما بعید است چین تلاش کند به‌عنوان هژمون خاورمیانه وارد شود، چون دیده است آمریکا چه تریلیون‌ها دلار و هزاران جان برای این «امتیاز» پرداخته است.