معمای بنزین

تبیین:

گزارش- گروه اقتصادی

بنزین همواره، چه در ایران و چه در عموم کشورهای دنیا، از نقش و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است؛ به‌نحوی که هرگونه تغییر قیمتی در آن، به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم بر قیمت سایر کالاها و خدمات تأثیرگذار است. از این‌رو، در طول چند دهه گذشته، همواره یکی از دلایل و عوامل شوک‌های تورمی در جامعه محسوب می‌شده و هرگونه تغییر آن، حساسیت‌های بالایی به همراه داشته است. موضوعی که در کنار کاهش ارزش پول ملی و ناترازی مصرف و تولید بنزین در کشور، باعث شده است به‌رغم چندین بار افزایش جهشی قیمت آن، همچنان قیمت بنزین داخلی با قیمت‌های جهانی فاصله بالایی داشته باشد و عرضه بنزین وارداتی با قیمت‌های موجود، هزینه‌های زیادی را به دولت‌ها تحمیل کند. موضوعی که به نظر می‌رسد در آینده‌ای نه‌چندان دور، منجر به تغییراتی در سیاست‌های بنزینی کشور شود؛ چراکه ناترازی بنزین در کشور در حال حاضر به یک شکاف پایدار تبدیل شده است. متأسفانه هیچ‌کدام از سیاست‌های قیمتی و غیرقیمتی اعمال‌شده در دو دهه گذشته، منجر به اصلاح پایدار نشده است؛ به‌طوری‌که با وجود افزایش ظرفیت پالایشی و بهره‌برداری از طرح‌های بزرگی چون پالایشگاه ستاره خلیج فارس، رشد مصرف بار دیگر از رشد تولید پیشی گرفته است.

از مازاد تولید تا شکاف ۱۸ میلیون لیتری

به‌طور مثال، در سال ۹۸ تولید بنزین در کشور ۹۹ میلیون لیتر در روز و میزان مصرف آن ۸۷ میلیون لیتر بود؛ یعنی میزان تولید از مصرف بیشتر بود، اما رفته‌رفته این رویه دستخوش تغییر شد. روند مصرف از سال ۱۴۰۱ را می‌توان نقطه عطف ناترازی بنزین در کشور دانست. در این سال، تولید روزانه بنزین به ۱۰۴ میلیون لیتر رسید، اما مصرف از آن فراتر رفت و به ۱۰۵ میلیون لیتر افزایش یافت. در سال ۱۴۰۲، مصرف به ۱۱۶ میلیون لیتر و تولید به ۱۰۴ میلیون لیتر رسید؛ یعنی ناترازی به ۱۲ میلیون لیتر در روز افزایش یافت. در سال ۱۴۰۳ نیز این فاصله بیشتر شد و با ثبت مصرف ۱۲۴ میلیون لیتر و تولید ۱۱۱ میلیون لیتر، ناترازی به ۱۳ میلیون لیتر رسید. در سال ۱۴۰۴، این روند همچنان ادامه یافت و مصرف به ۱۳۰ میلیون لیتر و تولید به ۱۱۲ میلیون لیتر رسید؛ یعنی شکاف روزانه به ۱۸ میلیون لیتر افزایش یافت. روندی که در سال جاری نیز ادامه دارد.

سالی با کسری ۳۰ میلیون لیتری

موضوع نگران‌کننده این است که با تداوم وضعیت فعلی، مصرف بنزین در سال ۱۴۰۸ به حدود ۱۶۲ میلیون لیتر در روز خواهد رسید. در همان زمان، تولید بنزین، به شرط اصلاح خسارات ناشی از جنگ تحمیلی، حدود ۱۲۹ میلیون لیتر برآورد شده است. این وضعیت به این معناست که در صورت تحقق سناریوی موجود، ناترازی روزانه بنزین به بیش از ۳۰ میلیون لیتر خواهد رسید که می‌تواند بار دیگر موضوع واردات بنزین را به یکی از چالش‌های اصلی اقتصاد کشور تبدیل کند.

دولت چهاردهم با علم به این موضوع که تداوم وضعیت کنونی امکان‌پذیر نیست، از همان ابتدا به دنبال ایجاد تغییراتی در حوزه انرژی و بنزین بوده است. از این‌رو، اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، از بررسی سه سناریو برای مدیریت مصرف و توزیع بنزین خبر داده است. این سناریوها شامل توزیع محدود بنزین تا سقف تولید داخلی، اختصاص سهمیه به خودروها و واگذاری سهمیه به همه شهروندان است. بررسی این سه سناریو، که احتمالاً گزینه نهایی دولت از دل یکی از آنها بیرون خواهد آمد، نشان می‌دهد اجرای هرکدام از این سناریوها احتمالاً تبعات و البته نتایجی خواهد داشت.

سه راه برای مدیریت سوخت

در نخستین سناریو، روزانه حدود ۱۲۰ میلیون لیتر بنزین تولید داخلی میان جایگاه‌ها توزیع خواهد شد. عرضه بنزین تا زمان پایان این میزان ادامه پیدا می‌کند و پس از تمام‌شدن سهم روزانه، جایگاه‌ها عرضه را متوقف خواهند کرد. در این مدل، قیمت بنزین تغییر نمی‌کند و نرخ‌های فعلی باقی می‌مانند. تشکیل صف‌های طولانی، گسترش بازار سیاه و نابرابری در دسترسی به بنزین از پیامدهای احتمالی آن خواهد بود.

سناریوی دوم؛ سهمیه ۱۳۰ تا ۱۴۰ لیتری برای هر خودرو است. در این سناریو، کل بنزین تولیدی کشور میان خودروهای موجود تقسیم می‌شود. در این روش ممکن است ماهانه حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ لیتر بنزین سهمیه‌ای به هر خودرو اختصاص یابد و مصرف‌کنندگان برای نیاز بیشتر، بنزین را با نرخ آزاد خریداری کنند. مهم‌ترین مزیت این سناریو، حذف صف‌ها و تأمین نیاز بخش عمده دارندگان خودرو با سهمیه تعیین‌شده است. بااین‌حال، معاون رئیس‌جمهور این مدل را ناعادلانه می‌داند؛ زیرا سهمیه به خودرو تعلق می‌گیرد، در حالی که ۴۷ درصد مردم خودرو ندارند و ۱۳ درصد صاحب دو خودرو یا بیشتر هستند.

سهمیه‌ای برای مردم، نه خودروها

سناریوی سوم؛ ماهانه ۳۰ لیتر بنزین برای هر فرد و کد ملی است. بر این اساس، سهمیه بنزین به مردم، به‌جای خودروها، تعلق می‌گیرد. در این مدل، داشتن یا نداشتن خودرو تأثیری بر دریافت سهمیه ندارد و به هر شهروند ماهانه حدود ۳۰ لیتر بنزین تعلق می‌گیرد. این سهمیه در اختیار سرپرست خانوار قرار می‌گیرد؛ بنابراین یک خانوار دونفره ۶۰ لیتر، خانوار سه‌نفره ۹۰ لیتر و خانوار چهارنفره ۱۲۰ لیتر سهم ماهانه خواهد داشت. به گفته سقاب اصفهانی، قیمت بنزین در این مدل ۱۵۰۰ تومان خواهد بود و نرخ‌های دوم و سوم حذف می‌شوند. افرادی که خودرو ندارند یا کمتر از سهم خود مصرف می‌کنند، می‌توانند سهمیه باقی‌مانده را به اعضای خانواده یا افراد دیگر انتقال دهند، آن را پس‌انداز کنند یا بفروشند. قاعدتاً این روش نیز معایب بزرگی دارد، اما نکته مثبت آن این است که در آینده و با افزایش احتمالی قیمت بنزین وارداتی و...، این سهمیه برای خانوارها محفوظ خواهد بود و همه شهروندان از افزایش قیمت بنزین، در کنار تبعات آن، منتفع نیز خواهند شد؛ موضوعی که می‌تواند جلوی برخی اعتراضات و نارضایتی‌ها را بگیرد و به نظر می‌رسد در میان گزینه‌های مطرح‌شده، به عدالت نزدیک‌تر است.