آیا مصر باید به پیمان مکه بپیوندد؟

تبیین:

نشر محتوای مقالات در اندیشکده های خارجی صرفا به منظور درک مناسبات تحلیلی خارجی و هم افزایی تحلیلی مخاطبان بوده و موسسه تبیین محتواهای مزبور را رد یا تأیید نمی کند.

عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در ۷ آگوست توافقنامه دفاع مشترک مکه، معروف به «پیمان مکه»، را امضا کردند. این پیمان تصریح می‌کند که هرگونه حمله مسلحانه به یکی از اعضا، حمله به همه اعضا تلقی خواهد شد. این پیمان پیامی را به ایران و اسرائیل می‌فرستد، در حالی که امنیت منطقه‌ای را از ایالات متحده دور می‌کند. 

با این حال، این پیمان دو سوال کلیدی را بی‌پاسخ می‌گذارد: آیا کشورهای منطقه می‌توانند بدون آمریکا بازدارندگی ایجاد کنند؟ و چرا مصر، حداقل فعلاً، با توجه به اینکه با هر سه عضو این پیمان همکاری نزدیکی داشته است، به آن نپیوسته است؟ 

ناتوی خاورمیانه‌ای نیست 

مکه پیمان این توافق‌نامه بر اساس توافق‌نامه دفاع متقابل استراتژیک امضا شده بین عربستان سعودی و پاکستان در سپتامبر گذشته است. با این حال، این یک توافق‌نامه جداگانه است. توافق‌نامه جدید شامل ترکیه نیز می‌شود و فضایی را برای پیوستن سایر کشورها باقی می‌گذارد. 

این پیمان با ناتو مقایسه شده است؛ در واقع، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، عنصر دفاع متقابل این پیمان را «از نظر فنی یکسان» توصیف کرد. طبق بند دفاع جمعی ماده ۵ ناتو. 

با این حال، مقایسه با ناتو اغراق‌آمیز است. وقتی این مقایسه‌ها کنار گذاشته شوند، این پیمان نسبتاً کوچک به نظر می‌رسد. 

مقامات سعودی ابعاد این توافق را کم‌اهمیت جلوه داده‌اند و آن را تمرینی برای « توانایی‌های پایدار» معرفی می‌کنند. به جای یک جبهه دفاعی مشترک علیه هیچ کشوری. ترکیه نیز تأکید کرده است که این پیمان هیچ کشوری نیست . علیه ایران یا هر کشور دیگری. پاکستان این توافق را «ماهیت کاملاً دفاعی » توصیف کرد.  

در حالی که پاکستان یک قدرت هسته‌ای است، این توافق‌نامه به ترکیه و عربستان سعودی که تحت چتر هسته‌ای آن قرار می‌گیرند، اشاره‌ای نمی‌کند. و در حالی که دفاع متقابل در توافق سپتامبر 2025 بین ریاض و اسلام‌آباد گنجانده شده است، اسلام‌آباد همچنان در بحبوحه حملات ایران به عربستان سعودی، به عنوان میانجی با تهران تعامل داشته است. 

بنابراین، پیمان مکه را باید به عنوان آزمایشی در خوداتکایی منطقه‌ای درک کرد، نه یک جبهه دفاعی مشترک یا اتحاد جنگی. 

تأثیر گسترده‌تر منطقه‌ای 

با این حال، اگرچه این توافق از نظر وسعت، محدود است، اما پیامدهای عمیق‌تری برای نظم منطقه‌ای دارد. 

این پیمان، ابزار دیگری برای تنوع‌بخشی و تقویت معماری امنیتی و دفاعی عربستان سعودی فراهم می‌کند. این پیمان به ریاض در هرگونه تعامل آینده با تهران بر سر امنیت منطقه‌ای، اهرم فشار می‌دهد و وابستگی آن به ایالات متحده را کاهش می‌دهد. 

برای آنکارا، این توافق می‌تواند به حمایت مالی و بازار عظیمی برای فناوری صنعتی دفاعی‌اش منجر شود، در حالی که اسلام‌آباد می‌تواند از حمایت اقتصادی عربستان سعودی بهره‌مند شود و خود را به عنوان یک بازیگر فعال و مسئول در خاورمیانه مطرح کند. 

تهران و نیروهای نیابتی‌اش احتمالاً در آینده نزدیک، احتمالاً با حمله به عربستان سعودی از طریق حوثی‌ها یا شبه‌نظامیان عراقی، این توافق را محک خواهند زد. واکنش سه امضاکننده به آن آزمون اولیه، اطلاعات بسیار بیشتری در مورد این پیمان، نسبت به بیانیه‌های رسمی، به منطقه خواهد داد. 

چرا مصر به آن نپیوسته است؟ 

مصر با وجود همکاری نزدیک با هر سه کشور به عنوان بخشی از یک گروه غیررسمی چهار کشوری که به عنوان «STEP» یا «چهارجانبه» شناخته می‌شود، از امضاکنندگان پیمان مکه نیست. 

بدر عبدالعاطی، وزیر امور خارجه مصر، اعلام کرد ... روز جمعه اینکه قاهره «با جدیت بسیار» در حال بررسی این پیمان است و تصمیم‌گیری در مورد پیوستن به آن «مستلزم مطالعات عمیق در پرتو قانون اساسی و تعهدات قانونی مصر» است. 

فیدان ترکیه پیش از این گفته بود که معتقد است مصر «در مرحله بعدی» و پس از رفع «چند مشکل فنی» به این پیمان خواهد پیوست. 

صرف نظر از اینکه آیا مصر در نهایت به این پیمان می‌پیوندد یا خیر، غیبت این کشور در راستای استراتژیک این کشور است. تردید از زمانی که عبدالفتاح السیسی در سال 2024 رئیس جمهور شد. 

مصر خود را بیشتر به عنوان یک میانجی می‌بیند، که مستلزم حفظ روابط مثبت و کانال‌های باز با همه بازیگران است. 

برای دهه‌ها، رهبران مصر رویکردی محتاطانه اتخاذ کرده‌اند، عدم تعهد را پذیرفته و از تشکیل بلوک‌های نظامی برای جلوگیری از گرفتار شدن در دام، اجتناب کرده‌اند. اما پیوستن به پیمان مکه می‌تواند نشانه‌ای از این باشد که مصر در حال انتخاب طرف رقبای ژئوپلیتیکی مختلف این سه عضو است - که می‌توان آنها را در مجموع شامل ایران و حوثی‌ها، اسرائیل، امارات متحده عربی، یونان، قبرس و هند دانست. این اتحاد فرضی می‌تواند بدون اینکه نتیجه قابل توجهی داشته باشد، بر روابط قاهره با این بازیگران تأثیر منفی بگذارد. 

این نشان می‌دهد که این پیمان بیشتر جنبه‌ی سیاسی دارد تا ارزش نظامی. جزئیات عمومی این پیمان کم است، اما می‌تواند شامل موارد زیر باشد : همکاری در دفاع هوایی و موشکی، اشتراک‌گذاری اطلاعات، گسترش امنیت دریایی و همکاری دفاعی-صنعتی. با این حال، قاهره از طریق گروه چهارگانه و حمایت از ائتلاف دریایی به رهبری عربستان سعودی در دریای سرخ، در بسیاری از این زمینه‌ها با این سه کشور همکاری می‌کند. 

مصر در دوران سیسی، خود را بیشتر به عنوان یک میانجی می‌بیند که مستلزم حفظ روابط مثبت و کانال‌های باز با همه بازیگران است. این کشور می‌کوشد از درگیر شدن در اتحادهای نظامی که این نقش را پیچیده می‌کند یا تنش‌های منطقه‌ای را تشدید می‌کند، اجتناب کند. 

اسرائیل و آمریکا 

مصر ممکن است نگرانی‌های امنیتی اتحاد در مورد بازیگران غیردولتی، امنیت دریایی و سودان را داشته باشد. اما برای بسیاری از مصری ، سیاست‌گذاران درگیری احتمالی با اسرائیل همچنان بزرگترین تهدید امنیتی آینده خواهد بود. با وجود پیمان صلح و هماهنگی امنیتی بین دو کشور، 

با توجه به جایگاه اسرائیل به عنوان متحد کلیدی منطقه‌ای ایالات متحده، هیچ اتحاد امنیتی دیگری وجود ندارد که بتواند در صورت درگیری احتمالی با اسرائیل، از مصر به اندازه کافی محافظت کند. 

بنابراین، اگرچه پیوستن به پیمان مکه ممکن است به مقابله با نگرانی‌های فوری مصر در سودان، لیبی یا شاخ آفریقا کمک کند، اما اولویت‌های امنیتی بلندمدت آن را حل نخواهد کرد. در حال حاضر، ایالات متحده همچنان مهمترین شریک امنیتی مصر است. 

قاهره همچنین نگران حاکمیت خود است. ادغام در ترتیبات امنیتی به رهبری عربستان سعودی، تلاش ریاض برای رهبری جهان عرب را تقویت می‌کند. از دیدگاه قاهره، این امر خطر ایجاد یک رابطه حامی-پیرو با ریاض را به همراه دارد. 

سرانجام، دلیل پیوستن 

برای مصر، خطرات پیوستن به این پیمان احتمالاً در حال حاضر از مزایای آن بیشتر است. اما این ارزیابی ممکن است با گذشت زمان تغییر کند. 

پیمان مکه کمتر یک اتحاد نظامی است و بیشتر بیانیه‌ای از قصد و نیت در مورد شکل نظم منطقه‌ای بعدی است. در حالی که واشنگتن همچنان مهمترین شریک برای اکثر قدرت‌های منطقه‌ای، از جمله ترکیه و عربستان سعودی، است، آنها به دنبال کاهش وابستگی خود به ایالات متحده هستند. این روند احتمالاً تسریع خواهد شد. 

این پیمان همچنین به اعضای خود اجازه می‌دهد تا در برابر جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای ایران و اسرائیل از خود دفاع کنند و توازن قدرت جدیدی را که در قدرت‌های متوسط ریشه دارد، آزمایش کنند. مصر با شرکت در این ترتیبات، از ابتکار عمل برخوردار است. 

صبر کردن ضرری ندارد. 

اگر تعهدات دفاعی متقابل الزام‌آور این توافق‌نامه در عمل اجرا نشود، مصر انگیزه بیشتری برای پیوستن به این پیمان خواهد داشت. این انعطاف‌پذیری تضمین می‌کند که قاهره می‌تواند بدون از دست دادن توانایی خود برای میانجیگری یا تعمیق هماهنگی با رقبای این پیمان، به آن بپیوندد، حتی اگر این امر سوالاتی را در مورد اعتبار این اتحاد ایجاد کند. 

این فضای مانور اهمیت دارد، زیرا مصر به دلیل مشکلات اقتصادی مزمن و جایگاه رو به زوالش در جهان عرب، به تنوع‌بخشی و مشارکت در سراسر خطوط گسل منطقه نیاز دارد. در عین حال، پیوستن به این پیمان، توانایی قاهره را برای اعمال نفوذ از طریق محوریت در ترتیبات امنیتی منطقه‌ای افزایش می‌دهد. 

صبر کنید، تماشا کنید و گزینه‌ها را باز نگه دارید 

مصر باید صبور باشد، اما نه مردد. این پیمان در اصل جذاب است، اما هنوز اولویت فوری برای مصر نیست. ضرری در انتظار نیست. 

این پیمان جدید از ناتو پیچیده‌تر است. اما از ائتلاف‌های منطقه‌ای قبلی جدی‌تر است. این پیمان ممکن است به جای یک بلوک الزام‌آور، به یک مشارکت متمرکزتر و مبتنی بر موضوع تبدیل شود. این بهترین سناریو برای مصر خواهد بود. 

آزمون واقعی هر اتحادی، به ویژه در زمان جنگ، در اجرای آن نهفته است. با توجه به عدم قطعیت در مورد پایان جنگ ایران و تشدید دوره‌ای تنش‌ها در دریای سرخ، مصر باید واکنش اتحاد را در هنگام تهدید یکی از اعضا، زیر نظر داشته و ارزیابی کند. 

فعلاً، قاهره باید وقت خود را صرف مشاهده ساختار، تعهدات نظامی و ادغام عملیاتی این پیمان کند. باید تا زمانی که همه این جنبه‌ها قطعی‌تر نشده‌اند، قضاوت در مورد عضویت را به تعویق بیندازد.