هرمز؛ سلاحی فراتر از بمب اتم

تبیین:

اکونومیست در یکی از تازه ترین مقالات خود، به نقش راهبردی تنگه هرمز در معادلات راهبردی و ژئوپلی تیکی ایران پرداخته است. نکات کلیدی این مقاله عبارتند از :

۱. هرمز، سلاحی فراتر از بمب اتم

پنج ماه جنگ به رهبران ایران آموخته که در اختیار داشتن سلاحی مهیب‌تر از بمب هسته‌ای هستند: جغرافیا و آتش‌باران، کنترل بالفعل بر تنگه هرمز را به آنها داده است. پیش از جنگ، روزانه حدود ۱۶ میلیون بشکه نفت خام و حجم عظیمی گاز طبیعی مایع از این تنگه عبور می‌کرد.

۲. سه نتیجه‌گیری کلیدی از «داشبورد وابستگی به هرمز»

اکونومیست با تحلیل داده‌ها به سه نتیجه رسیده است:

· قدرت ماندگاری تهدید ایران بر اساس کالا و کشور متفاوت است.

· توانایی ایران برای کسب درآمد از تنگه کاهش خواهد یافت، اما ممکن است هرگز به‌طور کامل از بین نرود.

· حتی اگر عوارض قابل‌دریافت ایران کاهش یابد، اهرم راهبردی آن لزوماً به همان نسبت کاهش نمی‌یابد و ممکن است با نهادینه‌سازی نفوذ منطقه‌ای ایران، عمیق‌تر شود.

۳. مسیرهای جایگزین؛ راه‌حلی ناقص و آسیب‌پذیر

کشورهای حاشیه خلیج‌فارس به‌سرعت در حال توسعه مسیرهای جایگزین هستند؛ عربستان ظرفیت خط لوله شرق‑غرب را به ۷ میلیون بشکه در روز رسانده و امارات خط حبشان‑فجیره را به ۱.۸ میلیون بشکه افزایش داده است. پروژه‌های جدیدی نیز در دست اجراست، اما تا سال ۲۰۳۰ حدود ۵ میلیون بشکه در روز همچنان راهی جایگزین برای دورزدن تنگه نخواهند داشت. همچنین پروژه‌های عراق ممکن است به‌دلیل ریسک‌های امنیتی متوقف شوند و نفت‌کش‌های خروجی از ینبع در تنگه باب‌المندب در معرض حملات حوثی‌ها قرار دارند.

۴. تهدید دائمی زیرساخت‌های جایگزین

ایران یا متحدانش می‌توانند هر زیرساخت جدیدی را که تهدیدی برای کاهش قدرت تنگه هرمز تلقی کنند، هدف قرار دهند. باربارا لیف، از مقامات پیشین دولت بایدن، معتقد است که ایران تمایل زیادی به حمله به این تأسیسات جدید خواهد داشت. حمله پهپادی به یک نفت‌کش در نزدیکی بندر دمیاط (نزدیک کانال سوئز) در ۲۹ ژوئیه، گواهی بر گستردگی دامنه تهدیدات ایران و متحدانش است.

۵. چالش‌های بزرگتر در مسیر فرآورده‌های نفتی و گاز طبیعی مایع

دورزدن مسیر برای فرآورده‌های نفتی (بنزین و گازوئیل) که روزانه حدود ۵ میلیون بشکه از تنگه عبور می‌کنند، حتی دشوارتر است و هیچ خط لوله جایگزینی برای آنها وجود ندارد. مشکل برای گاز طبیعی مایع (ال‌ان‌جی) که تقریباً به‌طور انحصاری توسط قطر صادر می‌شود، حادترین است؛ هیچ خط لوله‌ای در دست ساخت نیست و بازسازی تأسیسات تولید آن در سواحل دریای عرب عملاً ناممکن است.

۶. وابستگی به واردات؛ نقطه‌ضعف حیاتی کشورهای خلیج‌فارس

کشورهای عربی خلیج‌فارس به ۹۵ درصد غلات خود را از خارج تأمین می‌کنند و تنها عربستان دارای پایانه‌های مناسب برای تخلیه محموله‌های عمده است که برای تأمین کل منطقه کافی نیست. جابجایی حجم بالای غلات از طریق زمینی مقرون‌به‌صرفه نیست و ساخت خطوط ریلی منطقه‌ای نیز بسیار پرهزینه و زمان‌بر خواهد بود (تا ۲۵ میلیارد دلار یا بیشتر).

۷. درآمدزایی ایران؛ از ادعا تا واقعیت

یک نماینده مجلس ایران در ژوئن ادعا کرد که ایران از هر کشتی عبوری ۱.۵ تا ۲ میلیون دلار دریافت می‌کند که در صورت تداوم ترافیک در حدود ۷۰ درصد سطح پیش‌ازجنگ، درآمدی بیش از ۳۵ میلیارد دلار در سال خواهد بود. اما کارشناسان درآمد واقعی را بسیار کمتر (۲ تا ۳ میلیارد دلار در سال) برآورد می‌کنند که با افزایش ظرفیت مسیرهای جایگزین، کاهش خواهد یافت.

۸. چشم‌انداز آینده؛ چنگال ایران بر هرمز، فراتر از جنگ

تحلیل اکونومیست نشان می‌دهد که ایران برای مدتی قادر به «تسلیح» تنگه هرمز خواهد بود. با وجود افزایش مسیرهای جایگزین، سهم قابل‌توجهی از صادرات انرژی و واردات حیاتی کشورهای خلیج‌فارس برای سال‌ها به این آبراه وابسته خواهد ماند. هدف راهبردی ایران فراتر از درآمدزایی، ایجاد یک «نظام حکمرانی» دائمی بر تنگه است؛ چه از طریق چارچوبی دوجانبه با عمان، چه یک معماری خدمات دریایی یا یک نظام مجوزدهی. این سلاح جدید، چنگال خود را بر تنگه هرمز محکم کرده و به نظر می‌رسد که این سلطه، از خود جنگ نیز دوام بیشتری داشته باشد.