منطق مقاومت

تبیین:

روزهای پایانی ماه صفر، علاوه بر اینکه فصل اندوه مسلمانان برای رحلت پیامبر اکرم(ص) و شهادت امام حسن مجتبی(ع) و امام رضا(ع) است؛ فرصتی برای بازخوانی یکی از مهم‌ترین مسائل تاریخ سیاسی اسلام نیز به شمار می‌آید؛ چرا که بخش مهمی از پیام تاریخی و اجتماعی آن به نسبت میان «بصیرت»، «قدرت اجتماعی» و «کنش سیاسی» می‌پردازد.

نکته نخست این است که سکوت و قیام را ولی زمان بهتر از هر فردی درک می‌کند چرا که دلسوزتر و اولی‌ به مومنین ولی زمان است؛ از این رو اگر پس از رحلت پیامبر اعظم(ص)، امام علی(ع) سکوت ظاهری می‌کند این سکوت نه نشانه انفعال است و نه پذیرش وضع موجود؛ بلکه تصمیمی مبتنی بر واقعیت‌های اجتماعی آن روزگار به شمار می‌رود. یکی از دلایل این سکوت را خود حضرت در نهج‌البلاغه، فقدان یاران وفادار عنوان می‌کند و امام رضا(ع) نیز در پاسخ به این پرسش که چرا امیرالمؤمنین(ع) در آن مقطع قیام نکرد، علت را کمبود نیروی مؤمن و همراه می‌داند که پیامبر اکرم(ص) در سال‌های نخست دعوت با آن روبه‌رو بود؛ از این منظر، سکوت در تاریخ اهل‌بیت(ع) یک اصل دائمی نیست، بلکه تاکتیکی متناسب با شرایط و توازن نیروهاست.

همین منطق را می‌توان در سیره امام حسن مجتبی(ع) نیز مشاهده کرد. صلح آن حضرت با معاویه نیز نه از سر سازش با باطل، بلکه محصول شرایطی بود که سپاه حق از درون دچار ریزش، تردید و خیانت شده بود. امام حسن(ع) خود تصریح می‌کند که اگر یاران استواری داشت، میدان نبرد را ترک نمی‌کرد. از این رو می‌توان گفت که آنچه مسیر تاریخ را در آن دوران تغییر داد، کمبود بصیرت و وفاداری در بدنه جامعه بود، نه تغییر در اصول و آرمان‌های امامت.

بازخوانی این تجربه تاریخی، نسبت مستقیمی با مسائل امروز دارد. جامعه امروز ایران، با وجود همه اختلاف‌نظرهای سیاسی و اجتماعی، در بزنگاه‌های امنیت ملی، همانند جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه و پس از آن نشان داده است که از ظرفیت بالایی برای انسجام برخوردار است. حضور نیروهای مسلح، توان بازدارندگی کشور و همراهی بخش‌های مختلف جامعه، شرایطی کاملاً متفاوت با دوران پس از رحلت پیامبر(ص) ایجاد کرده است. از همین رو، نمی‌توان با استناد به سکوت مقطعی امیرالمؤمنین(ع)، نسخه‌ای کلی برای مواجهه با همه تهدیدهای امروز پیچید.

در این میان، شهادت امام رضا(ع) نیز یادآور بُعد دیگری از مبارزه سیاسی اهل‌بیت(ع) است. حضور آن حضرت در خراسان، اگرچه در ظاهر با اجبار حکومت عباسی شکل گرفت، اما به فرصتی برای تبیین جایگاه امامت و افشای مشروعیت‌زدایی از قدرت حاکم تبدیل شد. همان‌گونه که پیامبر اکرم(ص) بنیان جامعه اسلامی را بر آگاهی و هدایت بنا نهاد، امام حسن(ع) از بقای جریان حق پاسداری کرد و امام رضا(ع) میدان نبرد فکری و فرهنگی را به عرصه‌ای برای تثبیت هویت اصیل اسلامی بدل کرد.