معمایی چند وجهی بنزین

تبیین:

کاهش ارزش پول ملی و افزایش مصرف بنزین در ایران دست به دست هم داده‌اند تا هم میزان مصرف این فرآورده از میزان تولید آن بیشتر شود و هم قیمت آن در مقایسه با قیمت‌های جهانی یا فوب خلیج فارس به شدت کاهش یابد؛ موضوعی که به پدیده‌هایی چون قاچاق بنزین و اسراف در مصرف آن دامن زده و عملاً لزوم ایجاد تغییر در سیاست‌های موجود را گوشزد می‌کند. با این حال، به دلیل تأثیرگذاری بالای تغییرات قیمتی بنزین بر معیشت مردم، نرخ تورم و شرایط کلی اقتصاد کشور، هرگونه تصمیم‌گیری درباره بنزین و قیمت آن می‌تواند تبعات اقتصادی خاص خود را داشته باشد و نیازمند مراقبت‌های ویژه است.

در روزهای گذشته، بحث اصلاح «نرخ سوم» بنزین بار دیگر به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری در حوزه انرژی تبدیل شده است؛ موضوعی که در ظاهر با هدف مهار مصرف، کاهش فشار بر تراز سوخت و مدیریت هزینه‌های بودجه‌ای مطرح می‌شود، اما بررسی ابعاد مصرف نشان می‌دهد افزایش این نرخ از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان، اگرچه می‌تواند بخشی از مصرف روزانه را کاهش دهد، به تنهایی قادر نیست مسئله ناترازی بنزین را حل کند.

برآوردها نشان می‌دهد در صورت اجرای نرخ ۱۰ هزار تومانی برای پله سوم، مصرف روزانه بنزین ممکن است حدود ۶ میلیون لیتر کاهش یابد. این عدد در شرایطی قابل توجه به نظر می‌رسد که ناترازی بنزین در برخی مقاطع به حدود ۱۰ میلیون لیتر در روز رسیده و فشار فزاینده‌ای بر تولید، واردات و تأمین مالی دولت وارد کرده است.

واقعیت این است که بیش از ۷۰ درصد خودروها اساساً به سهمیه سوم نیازی پیدا نمی‌کنند. به بیان دیگر، بخش بزرگی از مصرف‌کنندگان بنزین در پله‌های یارانه‌ای یا نیمه‌یارانه‌ای باقی می‌مانند و افزایش نرخ سوم مستقیماً متوجه آنان نیست. در چنین شرایطی، هرچند اصلاح این نرخ می‌تواند برای گروهی از مصرف‌کنندگان پرمصرف بازدارنده باشد، اما نمی‌توان انتظار داشت به تنهایی الگوی کلی مصرف در کشور را دگرگون کند.

مسئله اصلی اینجاست که تغییر نرخ سوم، اگرچه ممکن است بخشی از مصرف را کاهش دهد یا مدیریت کند، اما به تنهایی نمی‌تواند منجر به تراز میان مصرف و تولید شود و موضوع ناترازی یا پدیده‌هایی مانند شکاف قیمتی بنزین داخلی با نرخ جهانی همچنان برقرار خواهد بود. از این رو، برای حل این چالش باید سیاست‌های غیرقیمتی در کنار سیاست‌های قیمتی مورد بررسی قرار گیرند.

کاهش مصرف از طریق گسترش حمل‌ونقل عمومی یا تغییر در فرهنگ استفاده از وسایل نقلیه غیربنزینی، با توجه به پیشی گرفتن میزان مصرف از تولید و هزینه‌بر بودن واردات بنزین، بسیار ضروری است. علاوه بر این، مصرف بنزین در ایران صرفاً تابع قیمت نیست، بلکه بخشی از رشد مصرف به ناوگان خودرویی پرمصرف، فرسودگی خودروها، ترافیک سنگین شهری، توسعه نامتوازن شهرها و کمبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی بازمی‌گردد.

در چنین وضعیتی، حتی اگر قیمت پله سوم افزایش یابد، خانواری که به دلیل محل سکونت، نوع شغل یا ضعف دسترسی به حمل‌ونقل عمومی ناچار به استفاده روزانه از خودرو است، لزوماً امکان کاهش جدی مصرف را نخواهد داشت. به همین دلیل است که کارشناسان حوزه انرژی تأکید دارند کشش قیمتی تقاضای بنزین، دست‌کم در کوتاه‌مدت، پایین است؛ به زبان ساده، مردم و فعالان اقتصادی در برابر افزایش قیمت، بلافاصله رفتار خود را تغییر نمی‌دهند، زیرا جایگزین مناسب و در دسترسی در اختیار ندارند.