زارعان: خلع سلاح و انحلال مقاومت در عراق امکان‌پذیر نیست / آمریکا بدنبال مقاومت‌زدایی در منطقه

در این نشست دکتر «احمد زارعان»، رئیس «موسسه مطالعات راهبردی اندیشه سازان نور» وضعیت فعلی عراق و فعالیت گروه‌های مقاومت و روابط این گروه‌ها با دولت بغداد را مورد بحث و بررسی قرار داد.

شرایط حساس منطقه

دکتر زارعان ابتدا با تأکید بر شرایط حساسی که منطقه بعد از جنگ تحمیلی 40 روزه و آتش بس شکننده از سر می‌گذراند گفت: نه تنها وضعیت جمهوری اسلامی ایران در منطقه به یک وضعیت کاملا متفاوتی تبدیل شده است و ایران به عنوان یک قدرت منطقه‌ای شناخته شده است، بلکه آمریکا متحمل یک شکست تلخ شده است که پس لرزه‌های آن در داخل جامعه آمریکا و صحنه داخلی رژیم صهیونیستی و مناسبات واشنگتن با سایر قدرت‌های جهانی قابل مشاهده است. کشورهای منطقه نیز شرایط متفاوتی دارند و جا دارد که موضوعات مهم هم در لبنان و هم در عراق مورد توجه قرار گیرد.

پیشینه ریشه دار مقاومت در عراق

رئیس موسسه مطالعات راهبردی اندیشه سازمان نور در ادامه به پیشینه مقاومت در عراق پرداخت و اظهار داشت: مسئله مقاومت در عراق یک موضوع ریشه‌دار است و اساسا یک فرهنگ تاریخی به شمار می‌رود. مقاومت در عراق یک موضوع مربوط به امروز و دیروز نیست و حتی مربوط به دوره زمانی معاصر هم نیست، بلکه فرهنگ مقاومت عراق ریشه تاریخی هزار ساله دارد. بویژه در میان شیعیان فرهنگ مقاومت مرهون تاریخ مبارزاتی شیعه است. در شرایطی که بیشتر جمعیت عراق قرن‌ها تحت ظلم و فشار قرار داشته‌اند، فرهنگ مقاومت در میان شیعیان عراق نهادیه شده است.

به گفته دکتر زارعان، در 100 سال گذشته در دوره قیمومت، بعد دیگری به مقاومت شیعیان عراق افزوده شد و آن مقاومت در برابر استیلای خارجی است که در کنار مقاومت در برابر استبداد داخلی وجود داشته است. لذا مقاومت بخش جدایی‌ناپذیر فرهنگ عراقی‌هاست و قیام‌های شیعیان در یک قرن گذشته و رویکردهای علمای شیعه این ادعا را تائید می‌کند. نمونه مقاومت عراقی‌ها در یک قرن گذشته را در جریان مبارزات ضد استعمار انگلستان، مبارزات علیه اندیشه‌های الحادی و کمونیستی در میانه قرن بیستم و مبارزات علیه حاکمیت استبدادی حزب بعث، انتفاضه شعبانیه و مقاومت در برابر نیروهای بیگانه پس از سقوط صدام می‌توان مشاهده کرد. مجموع این تحولات نشان می‌دهد که مقاومت بخشی جدایی ناپذیر از فرهنگ سیاسی شیعیان عراق است.

این کارشناس مسائل غرب آسیا در ادامه افزود: فرهنگ مقاومت مورد تائید آموزه‌های تشیع هم است و دارای یک پشتوانه عقیدتی است. این فرهنگ البته یک چالش و تهدید علیه مستبدان داخلی و اشغالگران خارجی در عراق به شمار می‌رود.

دکتر زارعان همچنین اظهار داشت: اگر بخواهیم مقاومت فعلی عراق را ریشه یابی کنیم، متوجه خواهیم شد که همه آن‌ها یا سازمان‌هایی هستند که در جریان مبارزه علیه استبداد حزب بعث از دهه 70 میلادی به بعد شکل گرفتند و یا گروه‌های مقاومت فعلی شامل سازمان‌هایی هستند که پس از دوره سقوط صدام برای مبارزه با اشغالگری خارجی ایجاد شدند. 

نوع رابطه دولت عراق و گروه‌های مقاومت

رئیس موسسه مطالعات راهبردی اندیشه سازان نور در ادامه مباحث خود به رابطه دولت عراق و گروه‌های مقاومت پرداخت و از دوره‌های مختلفی که گروه‌های مقاومت در دوران پساصدام سپری کرده‌اند، نام برد. به گفته زاعان: برخی از این دوره‌ها برای گروه‌های مقاومت پرچالش بوده است، مانند زمانی که درگیری‌های داخلی جیش المهدی تشدید شد و مرجعیت شیعه با ورود به این تنش‌ها توانست این درگیری‌ها را مدیریت کند.

این کارشناس افزود: در جریان رابطه میان دولت عراق و گروه‌های مقاومت در برخی از این دوره‌ها رابطه نزدیکی میان دولت و گروه‌های مقاومت شکل گرفته است. به عنوان نمونه در حد فاصل سال‌های 2014 تا 2018 گروه‌های مقاومت میدان دار تحولات عراق بودند و نقش مهمی در سرکوب فتنه داعش داشتند. در این دوران گروه‌های مقاومت بعد از فتوای جهاد کفایی، همه ظرفیت‌های خود را در اختیار سازمان حشدالعشبی برای مبارزه با تروریست داعش قرار دارند و سرکوب داعش مرهون ظرفیت‌های گروه‌های مقاومت است.

این کارشناس با پرفراز و نشیب خواندن روابط گروه‌های مقاومت و دولت عراق، آن را در طیفی وسیعی از تقابل تا تعامل طبقه‌بندی کرد.

به گفته دکتر زارعان، عوامل مهمی بر روابط گروه های مقاومت و دولت عراق تاثیرگذار بوده است. یکی از این عوامل تغییر دولت‌ها در عراق بوده و هر دولتی در عراق بر اساس رویکرد خود روابط متفاوتی با گروه‌های مقاومت داشته است. عامل بعدی مداخلات خارجی بوده است که در تنظیم روابط گروه‌های مقاومت و دولت عراق نقش زیادی داشته است.

این کارشناس مسائل منطقه افزود: به طور کلی براساس ذات پدیده دولت، هر دولتی در عراق بدنبال انحصار قدرت نظامی در دست خود است و طبیعی است که همه دولت‌های عراق کم و بیش بدنبال مهار قدرت مسلحانه در دست خود بوده‌اند. البته باید توجه داشت که بسیاری از سیاستمداران شیعه عراقی هم می‌دانند که وجود گروه‌های مقاومت عراق ضامن امنیت جامعه، تداوم دولت، کیان و منافع شیعیان است. در میان شیعیان هم گروه‌هایی هستند که اگرچه بازوی نظامی ندارند و ارتباط سازمان یافته با گروه‌های مقاومت ندارند، اما معترف هستند که گروه‌های مقاومت ضامن امنیت، تداوم دولت و کیان شیعیان در عراق هستند و اعتراف می‌کنند که اگر در سال 2014 گروه‌های مقاومت از آمادگی کافی برخوردار نبودند و ظرفیت‌های خود را در اختیار حشدالشعبی قرار نمی‌دانند، داعش در مناطقی از عراق حمام خون به راه می انداخت. به یاد داریم زمانی را که سامرا در محاصره داعش قرار گرفته بود و در مناطق دیگری هم بدنبال یافتن فرصتی برای انجام اقداماتی علیه شیعیان بودند و اگر ظرفیت گروه‌های مقاومت نبود، شیعیان عراق ضربات جدی دریافت می‌‌کردند.

به گفته دکتر زارعان، به طور کلی سیاستمدارانی که در راس دولت هستند، بدنبال انحصار قدرت نظامی در دست خود هستند و در این جا یک تناقض پیش می‌آید که تقریبا در همه دولت‌های عراق وجود داشته است. در واقع ما همزمان شاهد یک نوع جاذبه و دافعه در روابط دولت و گروه‌های مقاومت هستیم. یعنی دولت و گروه‌های عراق همزمان دافع و جاذب هم هستند؛ به صورتی که هر وقت دولت مرکزی به گروه‎‌های مقاومت نیاز داشته باشد، شاهد جذب گروه‌های مقاومت توسط دولت عراق و روابط نزدیک تر دو طرف هستیم. در دولت عادل عبدالمهدی وضعیت جذب گروه‌های مقاومت از سوی دولت بغداد بیشتر بود. در عین حال در برخی دولت‌های عراق شرایط دفع گروه‌های مقاومت از سوی دولت بغداد بیشتر بوده است. باید در نظر داشت که شرایط دفع و یا جذب گروه‌های مقاومت با دولت مرکزی بستگی به شرایط خود دولت و همچنین شرایط منطقه‌ای و بین المللی دارد. همچنین مداخلات خارجی نیز در دفع و جذب گروه‎‌های مقاومت و دولت بسیار تاثیرگذار است. هر وقت دولت بغداد به ثبات می‌رسد، وضعیت دفعی گروه‌های مقاومت پیش می‌آید و هر وقت وضعیت امنیتی تشدید می‌شود، وضعیت جذبی گروه‌های مقاومت از سوی دولت بغداد پیش می‌آید.

این کارشناس مسائل منطقه درباره وضعیت فعلی روابط گروه‌های مقاومت و دولت مرکزی بغداد گفت: الان شرایط امنیتی در عراق پایدار است و فشار خارجی از سوی آمریکایی‌ها افزایش پیدا کرده و دولت جدیدی در عراق روی کار آمده است. این وضعیت باعث شده تا موضوع گروه‌های مقاومت اکنون مورد بحث و بررسی قرار گیرد.

رابطه آمریکا و گروه‌های مقاومت

زارعان در بخش دیگری از مباحث خود پیرامون بررسی شرایط داخلی عراق، به روابط گروه‌های مقاومت و آمریکا پرداخت و گفت: از آنجا که گروه‌های مقاومت برای مخالفت با اشغالگری آمریکا شکل گرفت، آمریکایی‌ها اساسا با گروه‌های مقاومت مشکل دارند. آمریکایی‌ها گروه‌های مقاومت را در رده گروه‌های تروریستی معرفی می کنند و برای معرفی سران و رهبران آن‌ها جایزه تعیین می‌کنند. در واقع ایده آل آمریکا نابودی کامل گروه‌های مقاومت است.

به گفته دکتر زارعان، بعد از 7 اکتبر 2023 نیز صهیونیست‌ها با حمایت آمریکایی‌ها پروژه مقاومت زدایی در غرب آسیا را کلید زدند که هدف آن عادی‌سازی وضعیت رژیم صهیونیستی در منطقه است و این مسئله باز هم به گروه‎‌های مقاومت مرتبط می‌شود. لذا اعتبارزدایی و مشروعیت زدایی و در نهایت حذف موسسات و نهادهای مقاومت از عراق وضعیت ایده‌آل آمریکایی‌ها در منطقه و عراق است. آمریکا در حال فشار به دولت عراق است تا دولت پروژه حذف مقاومت را به پیش ببرد، همان‌طور  که در لبنان هم همین مسیر دنبال می‌شود. آن چیزی که الان در عراق دنبال می‌شود، موضوع خلع سلاح و یا انحلال گروه‌های مقاومت نیست، بلکه موضوع مهم بازتعریف رابطه گروه‌های مقاومت با موسسات دولتی بویژه حشدالشعبی است. البته موضوع خلع سلاح یک پروژه کلان در منطقه است که در افق استراتژیک آمریکایی‌ها قرار دارد. آمریکا نه تنها بدنبال خلع سلاح گروه‌های مقاومت، بلکه بدنبال خلع سلاح دولت‌های مقاومت هم هستند و جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک دولت مقاومت در معرض این پروژه قرار دارد. مطرح شدن مسئله موشکی و یا هسته‌ای ایران نیز در چارچوب خلع سلاح دولت‌های مقاومت در منطقه است که با فشار آمریکایی‌ها دنبال می‌شود.

انحلال غیرممکن گروه‌های مقاومت

دکتر زارعان درباره پیشبینی خود از آینده گروه‌های مقاومت در عراق به این نکته اشاره کرد که انحلال و یا خلع سلاح گروه‌های مقاومت در عراق با توجه به نظام اجتماعی عراق امکان پذیر نیست. ضرورت توازن گروه‌های قومی باعث می‌شود که خلع سلاح مقاومت در عراق غیرممکن باشد. کردها و اهل سنت هرکدام گروه‌های مسلح خود را در اختیار دارند و گروه‌های مقاومت نیز حافظ کیان شیعیان هستند. موضوع حفظ کیان شیعه و فرهنگ مقاومت دو عامل مهمی است که امکان خلع سلاح گروه‌های مقاومت در عراق را غیرممکن ساخته است.

این کارشناس غرب آسیا درباره پیگیری روند سیاسی از سوی برخی گروه‌‌های مقاومت عراقی نیز گفت: ما در حال حاضر شاهد آن هستیم که برخی گروه‌های مقاومت مانند عصائب اهل حق، کتائب امام علی و سرایاالسلام ارتباط خود را با تیپ‌های نظامی حشدالشعبی قطع کرده‌اند. یک بیانیه نیز در منزل عبادی اعلام شد که براساس آن قطع ارتباط گروه‌های مقاومت با تیپ‌های نظامی حشدالشعبی بر مبنای مواضع مرجعیت و قانون اساسی و قانون حشدالشعبی صورت می‌گیرد و همه جریان‌های سیاسی عراق باید ارتباط خود را با حشدالشعبی قطع کنند.

پیگیری روند سیاسی

رئیس اندیشکده اندیشه‌سازان نور در بررسی انگیزه‌ها و اهداف گروه‌هایی که ارتباط خود را با حشدالشعبی قطع کرده‌اند، تاکید نمود که این مسئله از چند جهت قابل توجه است:

اول این که آمریکایی‌ها نمی‌توانند به بهانه ارتباط حشدالشعبی با گروه‌های مقاومت، این سازمان را در فهرست تروریستی قرار دهند و حشدالشعبی به عنوان یک نیروی موثر می‌تواند ظرفیت خود را در عراق حفظ خواهد کرد.

دوم آن که گروه‌های مقاومت مانند عصائب اهل حق که ارتباط تشکیلاتی خود را با تیپ‌های نظامی حشدالشعبی قطع می‌کنند و فرماندهی تیپ‌های نظامی خود را به حشدالشعبی واگذار می‌کنند، امکان مشارکت در دولت را پیدا می‌کنند. این یک فرصت خوب برای جریان‌های مقاومت جهت فعالیت در عرصه سیاسی است. عصائب اهل حق در حال حاضر 28 کرسی در پارلمان عراق دارد و در بین همه احزاب (نه ائتلاف‌ها) بیشترین کرسی‌ها را در پارلمان عراق بدست آورده است و نقش بسیار برجسته در دولت عراق ایفا خواهد کرد. ضمن این که نائب رئیس پارلمان عراق نیز در حال حاضر از عصائب اهل حق است. در واقع دولت فقط ساحت نظامی نیست  و اگر جریان مقاومت بتواند در حوزه سیاسی راهبردهای کلان خود را به پیش ببرد، این برای مقاومت یک فرصت مناسب خواهد بود.

سومین نکته اینکه، در روند قطع ارتباط برخی گروه‌های مقاومت با تیپ‌های نظامی، فشار بر دولت عراق هم کاهش پیدا می‌کند و روند تکمیل دولت سرعت خواهد گرفت. در حل حاضر فقط 14 وزیر از 23 وزارت‌خانه تعیین شده و با ورود گروه‌های مقاومت به فرایند سیاسی، روند تکمیل دولت هم می‌تواند سرعت پیدا کند و دولت عراق با سرعت بیشتری ساماندهی پیدا خواهد کرد و از وضعیت فعلی عبور می‌کند.

چهارمین نکته نیز باید توجه داشت که سایر گروه‌های مقاومت مانند کتائب حزب‌الله که در پارلمان کرسی دارند، اعلام کردند که اگر مشارکت در دولت منوط به قطع ارتباط با تیپ‌های نظامی باشد، تصمیمی برای کسب کرسی در دولت نخواهند داشت. در وقع سایر گروه‌های مقاومت مانند کتائب حزب الله که کارآمدی بالایی دارند، هم چنان وضعیت مقاومتی خود را با حفظ سلاح و تشکیلات نظامی حفظ خواهند کرد.

روند سیاسی مکمل مقاومت

دکتر زارعان در بخش پایانی سخنان خود بر پیگیری روند سیاسی از سوی برخی گروه‌های مقاومت تاکید کرد و گفت: برخی گروه‌های مقاومت مانند عصائب اهل حق و کتائب امام علی که روند سیاسی را پیگیری می‌کنند، هم چنان در مدار مقاومت قرار دارند و اتهام قطع رابطه این گروه‌ها با مقاومت نادرست است. این گروه‌ها، روند مقاومت را در عرصه سیاسی دنبال خواهند کرد و علاوه بر این که هویت مقاومتی خود را حفظ می‌کنند، کماکان دارای توان بسیج‌گری خواهند بود و با همین توان بسیج‌گری پروژه مقاومت را در عرصه سیاسی به پیش خواهند بود.

این کارشناس مسائل غرب آسیا تاکید کرد که مقاومت در عراق علیه اشغالگری و ضدصهیونیست‌ها ادامه پیدا خواهد کرد. مقاومت همچنان حافظ امنیت و تمامیت ارضی و مردم عراق خواهد بود. همین جریان‌های مقاومت بود که فتنه داعش را سرکوب کرد، به یاری هموطنان اهل سنت خود در نینوا و ایزدی‌ها در زمان فتنه داعش شتافت و همین گروه‌های مقاومت بود که به بهبود اوضاع امنیتی عراق کمک کرده است، چون رتبه امنیتی عراق به نسبت سال‌های گذشته بسیار بهبود پیدا کرده و این وضعیت مناسب بی‌تردید مرهون مجاهدت‌های گروه‌های مقاومت و تداوم دولت در عراق است.