نفوذ نظامی - امنیتی فزاینده پاکستان در جهان عرب

درحالی که معادلات سنتی قدرت در غرب اسیا دستخوش تحول شده و رقابت‌ها برای تعیین معماری امنیتی آینده به اوج خود رسیده است، برخی قدرت‌های اسلامی با درک درست از خلأهای امنیتی ناشی از جنگ‌ها، بحران‌های سیاسی گام‌های بلندی برای افزایش نفوذ خود برمی‌دارند.

در چنین فضایی، پاکستان با اتکا به ظرفیت‌های نظامی خود به تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از بازیگران فعال در معادلات امنیتی جهان عرب است، روندی که اکنون به لبنان نیز رسیده و می‌تواند ابعاد تازه‌ای به نقش منطقه‌ای پاکستان بدهد.

در همین چارچوب، سفر ژنرال «رودولف هیکل» فرمانده ارتش لبنان به پاکستان و دیدار با «عاصم منیر» فرمانده ارتش این کشور را می‌توان نشانه‌ای از تلاش دو کشور برای ارتقای همکاری‌های دفاعی در شرایط حساس منطقه دانست. در این دیدار، طرفین در مورد موضوعات مورد علاقه متقابل، تحولات امنیتی منطقه‌، همکاری دفاعی و چشم‌اندازهای افزایش روابط نظامی دوجانبه تبادل نظر کردند.

تمرکز گفتگوهای دو طرف بر توسعه همکاری‌های آموزشی، تبادل تجربیات نظامی، تقویت پیوندهای نهادی میان نیروهای مسلح دو کشور و بررسی تحولات امنیتی منطقه نشان می‌دهد اسلام‌آباد و بیروت به دنبال تعریف سطح جدیدی از روابط نظامی هستند.

تأکید فرمانده ارتش پاکستان بر گسترش همکاری با نیروهای مسلح لبنان و استقبال طرف لبنانی از توانمندی‌ها و تجربیات ارتش پاکستان نیز بیانگر آن است که دو طرف در حال حرکت به سمت همکاری‌های راهبردی در حوزه امنیتی و دفاعی هستند.

افزایش همکاری‌های نظامی پاکستان با شیخ‌نشین‌های خلیج فارس

طی یک دهه گذشته ارتش پاکستان به تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از بازیگران اصلی امنیتی جهان اسلام بوده است. برخورداری از زرادخانه هسته‌ای، جمعیت عظیم مسلمان، ارتش حرفه‌ای و تجربه گسترده در مبارزه با تروریسم باعث شده بسیاری از کشورهای عربی، پاکستان را شریک امنیتی قابل اعتمادی بدانند.

نقطه آغاز گسترش نفوذ نظامی پاکستان در جهان عرب را باید در روابط راهبردی این کشور با عربستان سعودی جستجو کرد، تا جایی که همکاری‌های دفاعی اسلام‌آباد و ریاض از سطح مناسبات سنتی فراتر رفته و به یک شراکت امنیتی راهبردی تبدیل شده است.

همکاری‌های آموزشی، استقرار مستشاران نظامی پاکستانی در عربستان، برگزاری رزمایش‌های مشترک و امضای توافقات دفاعی گسترده نشان ‌دهنده عمق روابط راهبردی دو کشور است. حتی برخی گزارش‌ها از افزایش حضور نیروهای پاکستانی در عربستان در چارچوب توافقات دفاعی میان دو کشور حکایت دارند.

از نگاه تحلیلگران، حاکمان سعودی، پاکستان را به عنوان یک شریک نظامی قابل اعتماد در برابر تهدیدات منطقه‌ای می‌بینند که علاوه‌بر توان نظامی متعارف، از بازدارندگی هسته‌ای نیز برخوردار است. همین مسئله موجب شده اسلام‌آباد به تدریج به یکی از ارکان اصلی معماری امنیتی مورد نظر برخی کشورهای عربی تبدیل شود.

از سوی دیگر، بحرین نیز یکی دیگر از کشورهای عربی خلیج فارس است که روابط امنیتی خود با پاکستان را گسترش داده است. در همین راستا، محمد بن عیسی آل خلیفه، رییس گارد ملی بحرین روز سه‌شنبه (19 خرداد) در سفر رسمی به پاکستان با مقام‌های ارتش پاکستان از جمله ظهیر احمد بابر سدهو، فرمانده نیروی هوایی این کشور دیدار کرد.

در این دیدار، دو طرف بر توسعه همکاری‌های نظامی و امنیتی و گسترش هماهنگی‌های مشترک تاکید کردند. رییس گارد ملی بحرین از سطح همکاری‌های دفاعی میان دو کشور تمجید کرد و فرمانده نیروی هوایی پاکستان نیز این سفر را گامی در جهت تقویت روابط نظامی دانست.

این روند بیانگر آن است که پاکستان در حال ایجاد شبکه‌ای از همکاری‌های امنیتی در سراسر حوزه خلیج فارس است که می‌تواند در آینده به افزایش نفوذ سیاسی و نظامی اسلام‌آباد در جهان عرب منجر شود.

در این میان یکی از جدیدترین عرصه‌های گسترش نفوذ منطقه‌ای پاکستان به تحولات یمن مربوط می‌شود.

در یک دهه گذشته اسلام‌آباد تلاش می‌کرد از ورود مستقیم به جنگ یمن اجتناب کند اما تحولات جدید نشان می‌دهد نقش پاکستان در معادلات امنیتی این کشور در حال افزایش است. آنچه بیش از هر چیز قابل توجه است، افزایش نقش پاکستان در ترتیبات امنیتی مورد حمایت عربستان سعودی در جنوب شبه‌جزیره عربستان است.

از منظر راهبردی، یمن برای اسلام‌آباد صرفاً یک بحران منطقه‌ای محسوب نمی‌شود بلکه بخشی از معادله بزرگتر امنیت دریای مکران، تنگه باب‌المندب و مسیرهای حیاتی انتقال انرژی است. به همین دلیل، پاکستان در چارچوب توافق امنیتی که با عربستان امضا کرده است، اخیرا بخشی از نیروهای خود را در شرق یمن در استان حضرموت مستقر کرده که تحت کنترل مزدوران سعودی قرار دارد.

یکی از مهم‌ترین ابعاد گسترش نفوذ منطقه‌ای پاکستان به تحولات یمن مربوط می‌شود، جایی که اسلام‌آباد پس از یک دهه احتیاط و اجتناب از ورود مستقیم به جنگ، حالا نقش فزاینده‌ای در معادلات امنیتی این کشور ایفا می‌کند. آنچه بیش از همه قابل توجه است، افزایش نقش پاکستان در ترتیبات امنیتی مورد حمایت عربستان در جنوب شبه‌جزیره است، چراکه یمن از منظر راهبردی اسلام‌آباد صرفاً یک بحران منطقه‌ای نیست بلکه بخشی از معادله بزرگتر امنیت دریای مکران، تنگه باب‌المندب و مسیرهای حیاتی انتقال انرژی محسوب می‌شود.

به همین دلیل، پاکستان در چارچوب توافق امنیتی با عربستان، اخیراً بخشی از نیروهای خود را در استان حضرموت در شرق یمن ‏و تحت کنترل مزدوران سعودی مستقر کرده است.

نفوذ اسلام‌آباد تا مدیترانه

در چارچوب سیاست گسترش نفوذ منطقه‌ای، پاکستان برای تثبیت جایگاه خود در جهان عرب صرفاً به حوزه خلیج‌فارس بسنده نکرده و به دنبال حضور در نقاط راهبردی فراتر از آن است. در این میان، لبنان به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی در غرب آسیا و دسترسی به مدیترانه می‌تواند از نگاه اسلام‌آباد به عنوان یک نقطه اتکای مهم در سبد نفوذ منطقه‌ای این کشور تعریف شود.

لبنان طی سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از بحران‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی مواجه بوده و تنش‌های مکرر با رژیم صهیونیستی نیز بر پیچیدگی وضعیت امنیتی این کشور افزوده، عواملی که آن را به یکی از کانون‌های حساس و بی‌ثبات منطقه تبدیل کرده است.

پاکستان از مدت‌ها قبل در چارچوب نیروهای حافظ صلح سازمان ملل در لبنان حضور داشته و نیروهای پاکستانی سابقه طولانی در مأموریت‌های یونیفل دارند و همین تجربه موجب شده ارتش پاکستان شناخت نسبتاً دقیقی از محیط امنیتی لبنان داشته باشد.

اکنون به نظر می‌رسد اسلام‌آباد سعی دارد فراتر از نقش سنتی خود در نیروهای حافظ صلح عمل کند و به یکی از شرکای راهبردی ارتش لبنان تبدیل شود و تمرکز مذاکرات اخیر میان فرماندهان دو ارتش بر گسترش همکاری امنیتی نیز مؤید همین مسئله است.

پاکستان به دنبال رهبری امنیتی جهان اسلام

مجموعه تحولات سالهای اخیر نشان می‌دهد پاکستان در حال پیگیری پروژه‌ای بلندمدت برای تبدیل شدن به یکی از ستون‌های اصلی امنیت جهان اسلام است و گسترش همکاری‌های نظامی با کشورهای عربی همگی در راستای این راهبرد قابل تفسیر هستند. ‏

اسلام‌آباد به خوبی می‌داند که برخورداری از بزرگترین ارتش متعارف در میان کشورهای اسلامی و همچنین ‏جایگاه منحصر‌به‌فرد به عنوان تنها قدرت هسته‌ای جهان اسلام، ظرفیت مهمی برای تبدیل شدن به یک بازیگر ‏اثرگذار در معادلات منطقه‌ای محسوب می‌شود. ‏

از سوی دیگر، همکاری‌های نظامی می‌تواند برای اسلام‌آباد منبعی برای تقویت اقتصاد دفاعی، آموزش نیروهای نظامی و افزایش نفوذ سیاسی در جهان عرب باشد.

با توجه به اینکه آمریکا با وجود حضور گسترده نظامی و تجهیزات پیشرفته در کشورهای عربی در عمل نتوانسته تضمین‌ کننده امنیت و تمامیت ارضی این کشورها در برابر تهدیدات خارجی باشد، اسلام‌آباد تلاش می‌کند از این شرایط بهره‌برداری کرده و خود را به ‌عنوان قدرتی جایگزین و قابل اتکا در دفاع از امنیت اعراب معرفی کند.

همزمان نقش دیپلماتیک فزاینده عاصم منیر در تحولات خاورمیانه نیز نشان می‌دهد ارتش پاکستان دیگر صرفاً یک بازیگر نظامی نیست بلکه به تدریج در حال ایفای نقش سیاسی و امنیتی گسترده‌تری در معادلات منطقه‌ای است، تا جایی که برخی ناظران حتی از تلاش اسلام‌آباد برای مشارکت در شکل‌دهی به نظم امنیتی جدید در منطقه سخن می‌گویند.

در مجموع، همکاری‌های نظامی پاکستان و لبنان را باید حلقه‌ای از زنجیره بزرگتر نفوذ راهبردی اسلام‌آباد در ‏جهان عرب دانست که از خلیج فارس آغاز شد، به یمن رسید و اکنون تا سواحل مدیترانه امتداد یافته است و اگر این موج تداوم یابد پاکستان می‌تواند در سالهای آینده به یکی از بازیگران نظامی اثرگذار در معادلات غرب آسیا تبدیل شود.