معمای استراتژیک | محاسبات امنیتی احمد الشرع در حفظ پایگاه‌های روسیه در سوریه

 وال استریت ژورنال فاش کرد که روسیه با ارسال یک کشتی باری حامل تجهیزات ویژه به پایگاه هوایی حمیمیم، عملاً تداوم حضور نظامی راهبردی خود در سوریه را تضمین کرده است. بر اساس این گزارش کشتی در ماه مارس از بندر سنت پترزبورگ حرکت کرد و در ماه مه به بندر طرطوس رسید.

ناوگان ارسالی روسیه شامل کشتی «اسپارتا» متعلق به شرکت‌های مالک آن (اس‌سی ساوت) و شرکت مادر (اوبورون لجستیکس) به همراه ناوچه روسی «آدمیرال کاساتونوف» و یک کشتی جنگی دیگر بوده است. مشمول تحریم‌های آمریکا هستند. شرکت اوبورون لجستیکس خود را شرکتی متخصص در خدمات لجستیکی برای وزارت دفاع روسیه معرفی می‌کند.

اسپارتا بخشی از ناوگان کوچکی از کشتی‌های باری است که روسیه برای حمل سلاح و تجهیزات نظامی در منطقه از آنها استفاده می‌کند. به گزارش وال استریت ژورنال، این کشتی‌ها از طریق شبکه‌ای از شرکت‌های مرتبط با دولت روسیه مدیریت می‌شوند و برای دور زدن محدودیت‌هایی که در حال حاضر مانع عبور کشتی‌های نظامی روسیه از دریای سیاه می‌شود، به کار گرفته شده‌اند.

در بخش زیادی از مسیر، ناوهای نیروی دریایی روسیه این کشتی را همراهی کردند. این اقدام که نخستین مأموریت بازتأمین پس از سقوط بشار اسد در اواخر ۲۰۲۴ محسوب می‌شود، در حالی صورت می‌گیرد که دولت جدید سوریه به رهبری احمد الشرع (معروف به ابومحمد الجولانی) با وجود پیشینه درگیری نظامی مستقیم با نیروهای روس، نه تنها مخالفتی با این حضور نشان نداده، بلکه به نظر می‌رسد فعالانه به دنبال حفظ و حتی تعمیق همکاری‌های نظامی با مسکو است.

این رویکرد متناقض‌نما، پرسش‌های جدی را برانگیخته است: چرا رهبری که روزگاری با روسیه می‌جنگید، اکنون خواهان باقی ماندن پایگاه‌های نظامی آن در خاک کشورش است؟ انگیزه‌های پشت پرده الشرع چیست و او چه معادلات پیچیده‌ای را در سر می‌پروراند؟

آرون لوند، پژوهشگر مسائل سوریه در آژانس تحقیقات دفاعی سوئد، گفت: «فکر می‌کنم روس‌ها عملاً توانسته‌اند پایگاه‌هایشان را حفظ کنند.» به گفته او، مسکو از ترکیب «تشویق و تهدید» استفاده کرده، اما بیشتر بر متقاعد کردن سوری‌ها تکیه داشته که ادامه حضور روسیه می‌تواند به نفع هر دو طرف باشد.

۱. بُعد داخلی: روسیه به‌مثابه «ضامن بقا» در برابر هرج‌ومرج

دولت جدید سوریه با میراثی ویران روبروست: اقتصاد نابود، زیرساخت‌های خردشده، و مهم‌تر از همه، خلا قدرت در مناطق گسترده. در چنین شرایطی، ترس اصلی الشرع نه از یک دشمن خارجی، بلکه از بازگشت هرج‌ومرج و فروپاشی کامل است. روسیه در این معادله می‌تواند نقش یک «تثبیت‌کننده امنیت» را ایفا کند.

در این زمینه کردها علی‌رغم چندین بار اعلام توافق مظلوم کوبانی و جولانی با وساطت آمریکا، آنها همچنان بر حفظ سلاح‌های خود و حدی از خودمختاری تأکید دارند و عملاً در فرآیندهای نوشتن قانون اساسی جدید و انتخابات پارلمانی مشارکت نکردند. روسها پیشتر روابط نزدیکی با کردها داشته‌اند و می‌توانند در میانه بی‌اعتمادی فزاینده قامشلی به سیاست‌های واشنگتن نقش ضامن هرگونه توافقی را ایفا کنند.

کنترل آسمان سوریه: با توجه به ضعف شدید نیروی هوایی دولت جدید، حضور جنگنده‌های روسی در حمیمیم عملاً تنها بازدارنده مؤثر در برابر حملات هوایی احتمالی از سوی هر بازیگری (بویژه از اسرائیل یا گروه‌های مسلح) است.

تأمین کالاهای اساسی: همانطور که وال استریت ژورنال اشاره کرده، روسیه همچنان سوریه را با نفت و گندم با قیمت‌های ترجیحی تأمین می‌کند. در شرایطی که تحریم‌های غرب هنوز به طور کامل لغو نشده، این شریان حیاتی برای جلوگیری از قحطی و فروپاشی اقتصادی خط قرمز دولت الشرع است.

مدیریت بقایای حکومت سابق: همواره گفته می‌شود در پس آرامش ظاهری سوریه معمای امنیتی بزرگی نهفته است و یکی از مهمترین ابعاد این معما نقش اقلیت‌های مهمی همانند علویان در آینده سوریه است. برخورد اولیه حکومت جولانی با علویان و دروزی‌ها بسیار قهری و خشن بود و بعید است که به این زودی‌ها جولانی بتواند اعتماد این اقلیت‌ها را به دست آورد. این در حالی است که هنوز حضور هزاران نظامی وابسته به حکومت اسد تهدیدی علیه استقرار رژیم مطلوب جولانی هستند. در این میان روسیه به عنوان حامی سابق اسد، می‌تواند در مهار و یا آنگونه که جولانی انتظار دارد در خلع سلاح این نیروها نقش میانجی‌گرانه ایفا کند.

در واقع الشرع به خوبی دریافته که پیروزی نظامی با اداره کشور تفاوت دارد. در مرحله کنونی، روسیه به جای تهدید، به یک فرصت حیاتی برای بقای دولت او تبدیل شده است.

۲. بُعد منطقه‌ای: اهرم فشاری علیه اسرائیل و همسایگان

شاید مهم‌ترین انگیزه الشرع، استفاده از روسیه به عنوان «بازوی بازدارنده» در برابر رژیم صهیونیستی باشد. اسرائیل با بهانه‌های مختلف، بخش‌های وسیعی از خاک سوریه از جمله بلندی‌های جولان و مناطق حائل را در اشغال خود دارد و به طور مستمر زیرساخت‌های نظامی سوریه را هدف حملات هوایی قرار می‌دهد.

تا پیش از این، روسیه در قبال حملات اسرائیل به سوریه معمولاً سکوت می‌کرد. اما اکنون الشرع می‌تواند این پیام را به اسرائیل و آمریکا بفرستد: «اگر می‌خواهید پایگاه‌های روسیه از سوریه خارج شوند، باید امتیاز بدهید.» این همان «برگه چرخش به شرق» است. که جولانی می‌خواهد در تنظیم روابط با غرب آن را در دست داشته باشد.

هرچند روسیه به طور مستقیم با ارتش صهیونیستی درگیر نخواهد شد، اما همین حضور نظامی و ادعای حفاظت از آسمان سوریه، محاسبات تل‌آویو را پیچیده‌تر می‌کند. در صورت تشدید حملات اسرائیل، روسیه می‌تواند با فعال کردن سامانه‌های دفاع هوایی خود (مانند اس-۴۰۰)، حریم هوایی سوریه را تا حدی غیرقابل نفوذ کند. خواسته‌ای که متحد اصلی جولانی یعنی ترکیه نشان داد از انجام آن ناتوان به نظر می‌رسد و در صورت کشیده شدن ترکیه و اسرائیل به سمت تنش‌های احتمالی جدی‌تر در آینده، روسیه بیش از غربی‌ها می‌تواند برای دور ماندن دمشق از تنش‌های منطقه‌ای نقش آفرینی کند.

۳. بُعد بین‌المللی: باج‌خواهی از غرب با تهدید «چرخش به شرق»

جولانی می کوشد به آمریکا گوشزد کند که گزینه شرق هنوز روی میز است. جولانی اخیرا از تماس جدید با ترامپ برای تسریع روند لغو تحریم‌ها خبر داد موضوعی که نشان می‌دهد برخلاف ژست‌های تبلیغاتی جلوی لنز دوربین‌ها وانشگتن اعتماد چندانی به حکومت جدید ندارد و همچنان به دنبال حفظ برگه‌های فشار خود بر روی جولانی است.

در این رابطه آرون لوند گفت روسیه می‌تواند برای دولت جدید سوریه، اهرم فشاری در برابر ایالات متحده باشد، به ویژه اینکه حمایت واشنگتن در دوران ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ «قابل تضمین نیست».

الشرع با نزدیکی به روسیه عملاً به آمریکا و اروپا می‌گوید اگر خواهان اخراج روسیه از سوریه هستید یا می‌خواهید من در برابر نفوذ ایران و چین بایستم، باید تحریم‌ها را به طور کامل لغو کنید، کمک‌های اقتصادی هنگفتی بدهید و مرا به رسمیت بشناسید. در غیر این صورت، شرق (روسیه و چین) جای شما را خواهند گرفت.

مسکو چه می‌خواهد و چه می‌دهد؟

پایگاه هوایی حمیمیم و پایگاه دریایی طرطوس از مهم‌ترین ارکان حضور نظامی روسیه در خارج از این کشور هستند. مسکو از این دو پایگاه به عنوان سکوی پرش برای عملیات‌های نظامی در سایر مناطق استفاده می‌کند و همچنین حضور نظامی خود را در دریای مدیترانه از طریق آنها تأمین می‌کند.

۱. حفظ پایگاه طرطوس: همانطور که در گزارش وا استریت ژورنال اشاره شده طرطوس تنها دسترسی مستقیم و دائمی روسیه به دریای مدیترانه است. اهمیت طرطوس، فراتر از اندازه‌اش، در موقعیت مکانی آن در منطقه‌ای با تنش ژئوپلیتیکی بالا نهفته است.

از دست دادن آن، برابر با پایان قدرت دریایی روسیه در خاورمیانه و آفریقا و تضعیف شدید جایگاه آن به عنوان یک قدرت جهانی است. به همین دلیل، این پایگاه را «خطرناک‌ترین پایگاه روسیه در خارج از خاک شوروی سابق» نامیده‌اند.

۲. تداوم حضور در حمیمیم: این پایگاه، مرکز عملیات هوایی روسیه برای حمایت از متحدانش در آفریقا (مثل لیبی، سودان و جمهوری آفریقای مرکزی) است.

در تحلیل نهایی باید گفت در کوتاه‌مدت معامله میان جولانی و روسیه یک «بازی بُرد-بُرد» موقتی است. هر دو طرف به یکدیگر نیاز دارند و هر دو نیز آماده خیانت در صورت تغییر شرایط هستند. الشرع به نفس روسیه برای نفس کشیدن نیاز دارد، و روسیه به سوریه برای زنده ماندن به عنوان یک قدرت جهانی.

اما در بلندمدت، جولانی روی لبه تیغ راه می‌رود. بویژه اینکه بدنه متکثر گروه‌های مسلح ریز و درشتی که او آنها را رهبری می‌کند دیر یا زود ممکن است از سیاست‌های مصلحت‌گرایانه خسته شوند و در مسیر حرکت جولانی سابق علیه احمد الشرع دیپلمات بشورند. فقط زمان نشان خواهد داد که تعادل‌گرایی او، یک بازی نبوغ‌آمیز است یا قدم زدن در زمینی پر از مین؟