ماهیت واقعی ترامپیسم

سجاد عطازاده

ترامپیسم را باید تلاقی ژئوپلیتیک و اقتصاد دانست. در نگاه ترامپ، تجارت آزاد زمانی مطلوب است که به افزایش قدرت آمریکا منجر شود؛ اما اگر این تجارت باعث تقویت رقبای استراتژیک گردد، باید محدود شود. این دقیقاً همان منطق مرکانتیلیستی است که اقتصاد را تابع رقابت قدرت‌های بزرگ می‌داند. به همین دلیل، در دوره ترامپ، مفاهیمی مانند «امنیت زنجیره تأمین»، «استقلال صنعتی»، «بازگرداندن تولید به داخل»، و «حمایت از صنایع راهبردی» به ادبیات رسمی سیاست‌گذاری آمریکا بازگشتند.
یکی از مهم‌ترین پیامدهای این تحول، فرسایش تدریجی نظم تجارت آزاد جهانی بود. سازمان تجارت جهانی که زمانی نماد نظم لیبرال اقتصادی محسوب می‌شد، عملاً در دوره ترامپ تضعیف شد. واشنگتن با بی‌اعتنایی به قواعد چندجانبه، ترجیح داد سیاست‌های یک‌جانبه و تعرفه‌ای را دنبال کند. این مسئله نشان داد که حتی خود آمریکا نیز دیگر به جهان‌گرایی اقتصادی دهه ۱۹۹۰ باور ندارد. در واقع، ترامپ نخستین رئیس‌جمهور آمریکایی پس از جنگ سرد بود که آشکارا اعلام کرد منافع ملی آمریکا بر هرگونه تعهد به نظم جهانی اولویت دارد.
اما مسئله مهم‌تر آن است که ترامپیسم صرفاً یک انحراف مقطعی در سیاست آمریکا نبود؛ بلکه نشانه‌ای از تغییر ساختاری در اقتصاد سیاسی بین‌المللی است. حتی پس از پایان دولت ترامپ، بسیاری از سیاست‌های حمایت‌گرایانه او ادامه یافتند. دولت بایدن نیز با وجود تفاوت‌های گفتمانی، بخش مهمی از محدودیت‌های فناورانه علیه چین، حمایت از صنایع داخلی و سیاست‌های بازصنعتی‌سازی را حفظ کرد. این امر نشان می‌دهد که بازگشت مرکانتیلیسم، صرفاً محصول شخصیت ترامپ نیست، بلکه ناشی از بحران عمیق هژمونی آمریکاست.
در شرایطی که چین به مرکز تولید جهانی و بازیگری پیشرو در فناوری‌های نوظهور تبدیل شده، آمریکا دیگر نمی‌تواند مانند دهه ۱۹۹۰ صرفاً بر مزیت‌های مالی و خدماتی تکیه کند. به همین دلیل، دولت آمریکا بار دیگر به سمت مداخله فعال در اقتصاد، حمایت از صنایع استراتژیک و کنترل زنجیره‌های فناوری حرکت کرده است. این تحول را می‌توان گذار از «جهانی‌شدن لیبرال» به «ژئواکونومی امنیتی» نامید؛ وضعیتی که در آن، اقتصاد جهانی بیش از گذشته تابع ملاحظات امنیت ملی و رقابت قدرت‌های بزرگ می‌شود.
سیاست‌های ترامپ همچنین پیامدهای گسترده‌ای برای ساختار اقتصاد جهانی داشته‌اند. یکی از نتایج مهم این روند، تضعیف زنجیره‌های تأمین جهانی و حرکت به سمت منطقه‌گرایی اقتصادی است. شرکت‌های بزرگ غربی اکنون بیش از گذشته به انتقال خطوط تولید از چین، تنوع‌بخشی به شرکای اقتصادی و کاهش وابستگی به رقبای ژئوپلیتیکی فکر می‌کنند. مفاهیمی مانند «دوست‌سپاری» و «بازگردانی تولید» که امروز در ادبیات اقتصادی آمریکا رواج یافته‌اند، در واقع بیانگر پایان تدریجی عصر جهانی‌شدن بی‌مرز هستند.
از منظر نظری، بازگشت مرکانتیلیسم را می‌توان نشانه شکست برخی مفروضات لیبرالیسم اقتصادی دانست. نظریه‌پردازان لیبرال تصور می‌کردند وابستگی متقابل اقتصادی، رقابت‌های ژئوپلیتیکی را مهار خواهد کرد؛ اما تجربه آمریکا و چین نشان داد که وابستگی اقتصادی نه‌تنها مانع رقابت قدرت‌های بزرگ نشده، بلکه خود به میدان اصلی رقابت تبدیل شده است. امروز فناوری، انرژی، نیمه‌هادی‌ها، هوش مصنوعی و مسیرهای تجاری، همگی ابعاد جدیدی از رقابت ژئوپلیتیکی هستند.
با این حال، سیاست‌های ترامپ واجد تناقض‌های جدی نیز بودند. او تلاش داشت با ابزارهای حمایت‌گرایانه، صنایع آمریکایی را احیا کند؛ اما همزمان بی‌ثباتی شدیدی در اقتصاد جهانی ایجاد کرد. جنگ تعرفه‌ای، افزایش هزینه تولید، نااطمینانی در بازارها و تضعیف نهادهای بین‌المللی، بخشی از پیامدهای این رویکرد بودند. افزون بر این، ترامپ تصور می‌کرد که فشار اقتصادی می‌تواند به‌تنهایی برتری آمریکا را احیا کند؛ در حالی که واقعیت نظام بین‌الملل نشان می‌دهد انتقال قدرت به شرق آسیا، روندی ساختاری و بلندمدت است که صرفاً با تعرفه‌های تجاری متوقف نخواهد شد. بازگشت مرکانتیلیسم آمریکایی واجد دو معناست. نخست آنکه نظم لیبرال جهانی که آمریکا دهه‌ها مدعی رهبری آن بود، اکنون از درون دچار بحران شده است. دوم آنکه جهان در حال ورود به دوره‌ای است که اقتصاد و امنیت بیش از هر زمان دیگری درهم تنیده خواهند شد. در چنین شرایطی، دولت‌هایی موفق‌تر خواهند بود که بتوانند میان ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی، توان صنعتی، استقلال فناوری و تاب‌آوری اقتصادی پیوند برقرار کنند.
به بیان دیگر، عصر جدید اقتصاد جهانی دیگر صرفاً عصر بازارهای آزاد نیست؛ بلکه عصر رقابت دولت‌های بزرگ برای کنترل فناوری، زنجیره‌های تولید و منابع راهبردی است. ترامپ شاید آغازگر این روند نبود، اما بدون تردید یکی از آشکارترین نمادهای بازگشت مرکانتیلیسم به سیاست جهانی محسوب می‌شود؛ بازگشتی که نشان می‌دهد در نهایت، قدرت سیاسی همچنان بر فراز اقتصاد جهانی ایستاده است.

محمد بهبودی نیا 

تفاوت ماهیتی تفاهم احتمالی و برجام

واکاوی پیامدهای نظامی و سیاسی رهگیری جنگنده اف-۳۵ آمریکایی توسط سامانه‌های پدافند هوایی ایران

رهگیری اف-۳۵ و تغییر دکترین هوافضای آمریکا

میراحمدرضا مشرف

انتشار خبر رهگیری‌ و متواری کردن جنگنده اف-۳۵ رادارگریز و نسل پنجمی آمریکا توسط سامانه پدافند هوایی یکپارچه جمهوری اسلامی، توجه بسیاری را به ویژه از سوی کارشناسان نظامی جلب کرده است. در این میان تحلیلگران سایت مطالعات دفاعی آسیا باور دارند انتشار این خبر و فیلم می‌تواند تنش‌های ژئوپلیتیکی در منطقه را تشدید کرده، پرسش‌های جدیدی در مورد تسلط رادارگریز آمریکا در خلیج فارس به‌وجود آورده و محاسبات راهبردی درباره بقای قدرت هوایی آمریکا در منطقه را تغییر دهد.؛ چرا که هواپیمای رادارگریز اف-۳۵ همچنان محور دکترین هوافضای عملیاتی آمریکاست.

جنبه‌ها و پیامدهای سیاسی و نظامی این تحول

الف. وزن راهبردی روایت رهگیری جنگنده اف-۳۵؛ در بُعد اول تحلیلگران سایت مطالعات دفاعی امنیتی آسیا صرفاً به وزن این ادعای راهبردی ایران، صرف نظر از درستی و یا نادرستی آن، توجه نشان می‌دهند. از این منظر ایران با طرح این ادعا به دنبال تضعیف این تصور دیرینه است که هواپیماهای نسل پنجم می‌توانند با مصونیت عملیاتی تقریباً کامل در فضای نبرد خلیج فارس مانور دهند؛ ادعایی که یکی از ستون‌های اساسی دکترین هوافضای ایالات متحده را شامل می‌شود. اما ایران با طرح ادعای خود برنامه‌ریزان عملیاتی آمریکا را با عدم قطعیت مواجه کرده و آن‌ها را به اقداماتی همچون تغییر مسیر پرواز، افزایش الزامات پشتیبانی، گسترش بسته‌های اسکورت و تخصیص بسته‌های اطلاعاتی، نظارتی و شناسایی اضافی وادار می‌کند.

ب. ظرفیت‌های عملی پدافند هوایی یکپارچه ایران؛ در شرایطی که تحلیلگران مطالعات دفاعی امنیتی آسیا در ابتدا صرفاً بر جنبه روانی ادعای ایران توجه کرده‌اند، در مرحله بعد به جنبه‌ها و قابلیت‌های اجرایی این ادعا توجه نشان می‌دهند. در اینجا کارشناسان نظامی سایت بحث‌های فنی و تخصصی را مطرح می‌کنند که عصاره آن قابلیت ایران در انجام چنین کاری به لحاظ تئوریک است؛ هر چند که هدف راهبردی پشت این معماری حسگری، لزوماً شامل تضمین انهدام هدف نیست، بلکه ایجاد اطمینان کافی در مسیر حرکت برای پیچیده کردن رفتار عملیاتی آمریکا و افزایش عدم قطعیت در مورد قابلیت‌های پنهان‌کارانه است.

ج. اهمیت جغرافیای هرمز در بزرگ‌نمایی این تحول؛ از نظر این تحلیلگران بخش مهمی از حساسیت این تحول به جغرافیای مکان وقوع آن یعنی تنگه هرمز مربوط می‌شود؛ جایی که کریدورهای دریایی فشرده، حتی سیگنال‌های نظامی محدود را به رویدادهایی با پیامدهای فوری برای امنیت انرژی جهانی و ثبات تجارت بین‌المللی تبدیل می‌کنند.

د. سیگنال‌های امنیتی به عنوان اهرم مذاکره؛ با ادعای توانایی شناسایی و به چالش کشیدن یک اف-۳۵ آمریکایی که در نزدیکی حریم هوایی ایران در حال پرواز بوده است، تهران می‌خواهد اعلام کند فعالیت‌های شناسایی، مأموریت‌های جمع‌آوری اطلاعات و به همراه آن‌ها، کمپین‌های فشار نظامی قهری آینده، ممکن است در این شرایط با محیط عملیاتی رقابتی‌تری مواجه شوند. توانایی‌های اثبات شده- یا صرفاً برداشت‌های معتبر از توانایی- اغلب اهرم مذاکره را تغییر می‌دهند، زیرا بازیگران نظامی ‎نه فقط تهدیدات شناخته شده، بلکه متغیرهای نامشخصی را که قادر به مختل کردن فرضیات نبرد هستند، مورد محاسبه قرار می‌دهند.

مهدی حسنی

هر روز که رئیس‌ جمهور آمریکا در رسانه‌ها چیزی می‌گوید یا در شبکه اجتماعی‌اش چیزی می‌نویسد، یک درجه به عمق ناتوانی و استیصال خود در رابطه با جنگ ایران می‌افزاید و این استیصال هم چیزی نیست که از چشم رسانه‌های دنیا پنهان بماند. به باور رسانه‌ها، ترامپ حتی در پیشبرد توافق با ایران هم ناتوان است و شکستش در جنگ چنان عمیق بوده که حتی راهی برای بستن یک معامله خوب هم ندارد. در آخرین نمونه، ماهنامه «آتلانتیک» این موضوع را موشکافی کرد. رسانه آمریکایی نوشت پیش رفتن جنگ بر خلاف خواست ترامپ، طول کشیدن آن و ناتوانی در رسیدن به یک توافق، موجب شده او بسیار ناتوان و خشمگین شود: «دستیاران ترامپ به خبرنگاران آتلانتیک گفتند او از ناتوانی خود در وادار کردن ایران به تسلیمِ کامل، به‌شدت مستأصل و سرخورده شده و از مفسرانی که می‌گویند این بن‌بست ادامه‌دار باعث شده ضعیف به نظر برسد، بسیار خشمگین است». مساله به نظر این مجله آن است که ترامپ عمیقاً در یک مخمصه گیر افتاده؛ او بسیار نگران وضعیت هزینه‌کرد مهمات آمریکاست، از پاسخ ایران بسیار می‌ترسد و حاضر به پذیرش شکست هم نیست؛ همین وضعیت باعث شده به هر دری برای فرار از این وضعیت بزند: «ناکامی ترامپ در دستیابی به توافق، ناشی از عدم تمایلش نیست؛ او هفته‌هاست به هر دری می‌زند تا راهی برای خروج از درگیری با ایران پیدا کند. او تلاش کرده با مجموعه‌ای از تهدیدات فزاینده و تعیین ضرب‌الاجل‌ها، تهران را وادار به تسلیم کند اما هر بار، ایران بلوف او را خوانده و ترامپ راه‌هایی برای تمدید آتش‌بس پیدا کرده است؛ آتش‌بسی که پیش از سفر اواسط آوریل جی‌دی‌ ونس، معاونش به اسلام‌آباد برقرار شده بود؛ سفری که به امید دستیابی به یک توافق گسترده‌تر انجام شد اما او دست‌ خالی از پاکستان بازگشت. با وجود تهدیدهای مکرر، ترامپ تمایلی به از سرگیری خصومت‌ ندارد؛ دستیارانش به ما گفتند او نگرانِ کاهش ذخایر مهمات ایالات متحده است و از این می‌ترسد که ایران در اقدامی تلافی‌جویانه، زیرساخت‌های انرژی همسایگان خود در خلیج فارس را هدف قرار دهد و بحران جهانی سوخت را وخیم‌تر کند». به باور آتلانتیک، ترامپ برای پایان جنگ چنان مستاصل است که حتی موجب شده تندروهای اطرافش از تصمیماتش بسیار دچار هراس شوند: «سیاستمداران تندرو حامی ترامپ در قبال ایران که از پابرجا ماندن جمهوری اسلامی در تهران به‌شدت سرخورده شده‌اند، نگرانند مبادا رئیس ‌جمهور با عجله تن به یک توافق بد بدهد. 
لیندزی گراهام، نماینده کارولینای جنوبی در مجلس سنا، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: این ترکیب که تصور شود ایران توانایی ایجاد وحشت دائم در تنگه هرمز را دارد و همچنین تواناییِ وارد کردن آسیب‌های گسترده به زیرساخت‌های نفتی خلیج فارس، تغییر عمده‌ای در توازن قوا در منطقه است و با گذشت زمان به یک کابوس برای اسرائیل تبدیل خواهد شد». به عقیده نویسندگان ماهنامه آتلانتیک، بخشی از لفاظی‌های ترامپ ریشه در همین وضعیت اطرافیان و استیصال خودش دارد: «یکی از دستیاران ترامپ به آتلانتیک گفت رئیس‌ جمهور از واکنش‌های منفی و مخالفت‌ها غافلگیر و آزرده‌خاطر شده اما این انتقادات علنی، همچنین لابی‌های پشت‌ پرده گراهام و دیگران، یکی از دلایلی است که باعث شد ترامپ لحن خود را تغییر داده و آن را باز هم تهاجمی کند». نکته جالب اینکه آتلانتیک می‌نویسد مذاکرات در نقطه‌ای آغاز شده و پیش می‌رود که از نقطه آغاز و کف خواسته‌های ترامپ، یعنی مسائل هسته‌ای هم دور است: «در این میان، مذاکرات با ایران همچنان در بن‌بست قرار دارد و این واقعیت که دولت حتی در کشاندن تهران به نقطه شروع مذاکرات بر سر مهم‌ترین دغدغه ترامپ، یعنی متوقف کردن برنامه توسعه هسته‌ای ایران، با دشواری جدی روبه‌رو است، چشم‌انداز تیره‌ای برای موفقیت نهایی وی به دست می‌دهد». آتلانتیک نوشت ترامپ در تله‌ای افتاده که جان کری، وزیر پیشین خارجه نسبت به آن هشدار داده بود؛ اینکه تلاش برای حل تمام مسائل میان ایران و آمریکا ممکن است به حل نشدن هیچ‌‌کدام منتهی شود، آن هم زمانی که ترامپ عملاً در یک جنگ علیه ایران شکست خورده است: «اکنون، در شرایطی که رئیس‌ جمهور پس از ناکامی یک کارزار نظامی گسترده در تحقق هر یک از آن اهداف، به دنبال راه خروج می‌گردد، به نظر می‌رسد ترامپ دقیقاً در همان مخمصه‌ای گرفتار شده که کری درباره‌اش هشدار داده بود؛ تلاش برای حل‌وفصل همزمان مسائل متعدد، ممکن است به این معنا باشد که هیچ‌کدام از آنها حل نخواهد شد». به نوشته آتلانتیک، مساله اصلی آن است که ترامپ هر توافق احتمالی برای پایان جنگ میان ایران و آمریکا را به عنوان یک پیروزی برای خود جا خواهد زد و استاد این ادعاهای تقلبی است ولی واقعیت میدان تنها نشان می‌دهد او شکست خورده و حجم زیادی نارضایتی در آمریکا نسبت به خود ایجاد کرده است: «ترامپ مدت‌هاست در القای واقعیت خودساخته‌اش استاد است؛ او به‌سادگی شکست را پیروزی می‌نامد و حامیان وفادارش نیز چشم‌بسته از او پیروی می‌کنند اما اکنون این رویکرد در آستانه آزمونی تازه قرار دارد. تاکنون در جریان این جنگ، نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد آمریکایی‌ها به ‌طور گسترده‌ای از تصمیم‌های وی که منجر به فشارهای اقتصادی در داخل کشور شده ناراضی‌اند. قیمت بنزین سر به فلک کشیده و تابلوهای جایگاه‌های سوخت در امتداد جاده‌ها و بزرگراه‌های سراسر آمریکا به یادآورهای عینی و معنادار این وضعیت تبدیل شده‌اند. اگر توافقی حاصل شود، ترامپ حتما ادعای پیروزی خواهد کرد، کما اینکه پیش از این نیز چند بار چنین ادعایی کرده اما ادعای شکست دادن ایران به‌شدت محل تردید خواهد بود». به اعتقاد آتلانتیک، ایران اکنون به‌خوبی از ارزش سلاح اقتصادی هرمز در دستان خود آگاه است و اوضاع برای ترامپ چنان پیش رفته که او آرزو می‌کند کاش می‌توانست به عقب بازگردد و هرگز جنگ علیه ایران را آغاز نکند.