به آتش کشیدن «پروژه آزادی ترامپ» در جهنم تنگه هرمز

درحالی که تداوم آتش‌بس دو هفته‌ای با اقدام آمریکا به انجام محاصره دریایی در خلیج فارس و حملات رژیم صهیونیستی به لبنان تنها به مویی بند است، اقدام تحریک‌آمیز جدید ترامپ در تنگه هرمز امکان فرو رفتن منطقه در دور جدیدی از آتش جنگ را بسیار افزایش داده است.

 ترامپ شامگاه یکشنبه در اظهاراتی از طرح موسوم به «پروژه آزادی» برای بازگشایی تنگه هرمز رونمایی کرد با این ادعا که قصد دارد با همراهی برخی کشورها و از طریق اسکورت کشتی‌ها، این گذرگاه استراتژیک را از کنترل ایران خارج کند. ادعایی که به معنای عبور از خط قرمزهای روشن و قطعی ایران در خلیج فارس بوده و دوشنبه پرتلاطمی را در آب‌های تنگه هرمز رقم زد.

ترامپ در پیامی در شبکه ایکس با لحنی که همزمان حاکی از نگرانی و نمایش قدرت بود مدعی شد:کشورهای متعددی که نقشی در بحران خاورمیانه ندارند از ایالات متحده درخواست کمک کرده‌اند تا کشتی‌هایشان را از تنگه هرمز خارج کند. ترامپ این کشورها را «بی‌طرف و بی‌گناه» توصیف کرد و وعده داد که آمریکا امنیت عبور کشتی‌های آنها را تضمین خواهد کرد اما فاصله میان این ادعا و واقعیت میدانی خیلی زود آشکار شد.

با وجود اعلام زمان اجرای طرح از صبح دوشنبه اما داده‌های مربوط به تردد کشتی‌ها و رصدهای اطلاعاتی نشان داد که «پروژه آزادی» عملاً از مرحله شعار فراتر نرفته است و تغییری در روند تردد کشتی‌ها رخ نداد. این درحالی است که آمریکا در اقدامی جداگانه مجبور شد کشتی ایرانی «توسکا» را که پیشتر توقیف کرده بود به ایران بازگرداند. این ناکامی نه‌ تنها بیانگر پیچیدگی‌های عملیاتی چنین اقدامی است بلکه نشان ‌دهنده درک واقع‌بینانه بازیگران بین‌المللی از خطرات ورود به یک تقابل مستقیم در تنگه هرمز نیز هست.

واکنش تند ایران

از آنجا که طرح ترامپ در صورت اجرایی شدن می‌تواند به افزایش تنش‌ها منجر شود، مقامات نظامی و سیاسی ایران با صراحت نسبت به عواقب چنین اقداماتی هشدار داده‌اند.

در یکی از مهمترین واکنش‌ها، سرلشکر علی عبداللهی، فرمانده قرارگاه خاتم‌الانبیاء به نیروهای مسلح خارجی هشدار داد، در صورت نزدیک شدن به تنگه هرمز هدف حمله قرار خواهند گرفت. عبداللهی هشدار داد:«مکرر اعلام کرده‌ایم امنیت تنگه هرمز در اختیار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران می‌باشد و در هر شرایطی هرگونه عبور و مرور امن، با هماهنگی نیروهای مسلح صورت می‌گیرد. ما با تمام توان امنیت تنگه هرمز را حفظ و پرقدرت مدیریت می‌کنیم و به تمام کشتی‌های تجاری و نفتکش اعلام می‌کنیم از هرگونه اقدامی برای تردد بدون هماهنگی نیروهای مسلح مستقر در تنگه هرمز خودداری نمایند تا امنیت آنها به خطر نیفتد».

از سوی دیگر، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران هم در واکنش به اظهارات ترامپ درباره بازگشایی تنگه هرمز گفت که این مسیر همچنان تحت نظارت جمهوری اسلامی است.

در کنار هشدارهای کلامی، نیروهای ایرانی در میدان عمل نیز آمادگی خود را برای مقابله با هرگونه ماجراجویی دشمنان نشان دادند. به گفته روابط عمومی ارتش ایران، با هشدار قاطع و اقدام سریع نیروی دریایی، از ورود ناوشکن‌های آمریکایی به محدوده تنگه هرمز جلوگیری شد. در همین راستا، برخی منابع خبری محلی در جنوب از شلیک دو موشک به سمت یک ناوچه نیروی دریایی آمریکا خبر دادند.

هرچند مقامات آمریکایی برای اینکه نشان دهند پروژه آزادی با موفقیت اجرا شده است و دو کشتی تجاری این کشور بدون دردسر از تنگه هرمز عبور کرده‌اند اما روابط عمومی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در بیانیه‌ای این ادعاها را رد کرد و گفت:«هیچ‌گونه شناور تجاری و نفتکش روز دوشنبه از تنگه هرمز عبور نکرده و ادعاهای مقامات آمریکایی بی‌اساس و کذب محض است و سایر تحرکات دریایی مغایر با اصول اعلامی نیروی دریایی سپاه با مخاطرات جدی مواجه و شناورهای متخلف با قدرت متوقف خواهند شد».

مقامات تهران بارها با لحنی قاطع اعلام کرده‌اند که تا زمان توقف دائمی جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی و لغو کامل محاصره دریایی، تردد در تنگه هرمز خط قرمزی است که عبور از آن بدون مجوز، پیامدهای جدی در پی خواهد داشت.

همین هشدارهای صریح کافی بود تا حتی قدرت‌های بزرگ اروپایی با وجود گرفتار بودن در بحران فزاینده انرژی، از نزدیک شدن به این گذرگاه حیاتی احتیاط کنند، چرا که تجربه نشان داده نیروهای مسلح ایران در قبال امنیت این منطقه، انعطافی از خود نشان نمی‌دهند.

در چنین فضایی، لفاظی‌های تکراری ترامپ خریدار چندانی در عرصه بین‌المللی به همراه نداشت به صورتی که امانوئل مکرون، رئیس جمهور فرانسه در سخنانی شفاف برای چندمین بار تایید کرد که کشورش در اقدامات آمریکا برای بازگشایی تنگه هرمز مشارکت نخواهد کرد.

همزمان با شروع طرح بی‌نتیجه ترامپ، بنادر امارات با تعدادی موشک و پهپاد مورد اصابت قرار گرفتند. وزارت دفاع امارات مدعی شد چهار فروند موشک کروز که به ادعای این وزارتخانه از سمت ایران به‌سوی خاک امارات پرتاب شده، رصد شده‌ است. همچنین، سازمان تجارت دریایی انگلیس از وقوع یک حادثه در آب‌های شمال دبی خبر داد. این نهاد اعلام کرد گزارشی درباره وقوع حادثه‌ای در فاصله 36 مایل دریایی از شمال دبی دریافت کرده است. برخی گزارش‌ها از حمله به تاسیسات صنایع نفتی در الفجیره امارات حکایت دارد و تصاویر منتشر شده نیز نشان می‌دهد که دود غلیظی از الفجیره به اسمان بلند شده است.

اهمیت تنگه هرمز

با وجود آنکه ترامپ در ظاهر تلاش می‌کند اهمیت تنگه هرمز را برای آمریکا کم اهمیت جلوه دهد اما تحرکات پیوسته و اصرار او برای بازگشایی این مسیر، واقعیتی متفاوت را آشکار می‌کند. تنگه هرمز نه ‌فقط یک گذرگاه جغرافیایی بلکه یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های تأمین انرژی جهان است، جایی که حدود ۲۰ درصد کل تجارت انرژی از آن عبور می‌کند و لذا هرگونه اختلال در این مسیر، موجی از التهاب را به بازارهای جهانی تزریق می‌کند.

افزایش قیمت نفت تا مرز ۱۲۰ دلار در روزهای اخیر تنها نمونه‌ای از این حساسیت بالاست، عددی که به ‌سرعت می‌تواند به سطوح بالاتری صعود کند. بسیاری از تحلیلگران هشدار می‌دهند که اگر این تنگه برای دو ماه دیگر بسته بماند و ذخایر راهبردی کشورهای مصرف ‌کننده تمام شود، قیمت‌ها حتی ممکن است به مرز ۲۰۰ دلار هم برسد، سناریویی که می‌تواند اقتصاد جهانی را با شوکی کم‌سابقه مواجه کند.

در چنین شرایطی، طرح مکرر گزینه‌های نظامی از سوی ترامپ بیش از آنکه نمایشی از اقتدار باشد، بازتابی از فشارهای فزاینده‌ داخلی و خارجی است که دولت او در مواجهه با بحران انرژی تجربه می‌کند. در همین حال، رسانه‌هایی مانند نیویورک تایمز گزارش داده‌اند که ترامپ با فشار فزاینده متحدانش روبه‌روست تا راهی برای کاهش تنش‌ها و بازگشایی مسیرهای انتقال انرژی بیابد.

بنابراین، ترامپ سعی دارد با تکیه بر ابزارهای سخت، بار دیگر مسیر گشایش این گلوگاه حیاتی را بیازماید اما واقعیت‌های میدانی و حساسیت‌های بین‌المللی نشان می‌دهد این اقدام بسیار پرهزینه‌تر و پیچیده‌تر از آن چیزی است که در اظهارات سیاسی بیان می‌شود.

افزایش بهای بنزین در آمریکا، از هر گالن 2 دلار به بیش از 4 دلار در روزهای اخیر، به‌ویژه در آستانه انتخابات کنگره به چالشی جدی برای کاخ سفید تبدیل شده است. بحران سوخت هواپیما در آمریکا و اروپا نیز زنجیره‌ای از فشارهای اقتصادی را شکل داده که دولت‌ها را ناگزیر به واکنش کرده است. نمونه‌ای از این وضعیت، تصمیم شرکت هواپیمایی «اسپیریت ایرلاینز» آمریکا است که اعلام کرد به دلیل افزایش شدید هزینه سوخت متأثر از جنگ ایران، پس از 34 سال فعالیت خود را متوقف خواهد کرد، رخدادی که عمق تأثیر بحران انرژی بر بخش‌های مختلف اقتصاد را نشان می‌دهد.

تجربه شکست خورده

با وجود تکرار ادعاهای ترامپ درباره عبور از سد نیروهای مسلح ایران در تنگه هرمز، تجربه‌ نشان می‌دهد این رویکردها با شکست مواجه شده‌اند. او در اوج جنگ با ایران اعلام کرده بود که با بکارگیری ناوهای آمریکایی و اسکورت کشتی‌ها می‌تواند امنیت کامل کشتیرانی در تنگه هرمز را تضمین کند ولی این طرح به دلیل هشدارهای مقامات امنیتی پنتاگون درباره دشواری اجرای آن و عدم همراهی ناتو هرگز عملیاتی نشد.

در واقع، آنچه امروز بیش از همه جلب توجه می‌کند شکاف میان ادعاهای سیاسی و واقعیت‌های اقتصادی است. شرکت‌های بزرگ کشتیرانی و فعالان بازار نفت برخلاف لحن تهدیدآمیز ترامپ، رویکردی محتاطانه اتخاذ کرده‌اند. این بازیگران به جای تکیه بر وعده‌های سیاسی، شرایط میدانی را رصد می‌کنند و تصمیم‌های خود را بر پایه تحولات و سیاست‌های ایران در تنگه هرمز تنظیم می‌نمایند.

افزایش هزینه‌ بیمه کشتی‌ها نیز گواه دیگری بر این واقعیت است. شرکت‌های بیمه که به‌طور سنتی نسبت به ریسک‌های ژئوپلیتیکی حساس هستند، نرخ‌های خود را بر اساس ارزیابی‌های واقعی از امنیت منطقه تعیین می‌کنند نه بر اساس توئیت‌ها و اظهارات ترامپ. این موضوع نشان می‌دهد که درک بازار از وضعیت تنگه هرمز با روایت‌های رسمی واشینگتن فاصله دارد.

در همین حال، قدرت‌های بزرگ جهانی نیز مسیر متفاوتی را در پیش گرفته‌اند و کشورهایی مانند هند، ژاپن و فرانسه به ‌جای اینکه منتظر سیاستهای تقابلی واشینگتن برای بازگشایی تنگه هرمز باشند سعی دارند از طریق دیپلماسی و تعامل با ایران راه‌حلی پایدار برای عبور کشتی‌های خود بیابند. این رویکرد نه ‌تنها نشان‌ دهنده واقع‌گرایی این کشورهاست بلکه بیانگر تغییر تدریجی در موازنه قدرت جهانی نیز هست که حتی متحدان سنتی آمریکا نیز حاضر نیستند هزینه‌های یک ماجراجویی نظامی را بپردازند.

در خاتمه، می‌توان گفت آنچه از سوی ترامپ تحت عنوان «پروژه آزادی» مطرح می‌شود، بیش از آنکه یک برنامه عملیاتی باشد ابزاری برای مدیریت افکارعمومی و پاسخ به فشارهای داخلی و خارجی است. در مقابل، واقعیت تنگه هرمز به‌ عنوان یکی از حساس‌ترین نقاط جهان نشان می‌دهد که این آبراه نه با شعار و تهدید بلکه در چارچوب موازنه قدرتی که ایران در منطقه شکل داده، تعیین تکلیف و مدیریت خواهد شد. ‏بنابراین، هرگونه اقدام شتاب‌زده در این منطقه می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک بحران صرفاً منطقه‌ای به همراه داشته باشد.