مسیر پرچالش علی الزیدی در کسوت نخست‌وزیر جدید عراق

پس از ماه‌ها گفتگوهای فشرده، «چارچوب هماهنگی شیعیان» به‌عنوان فراکسیون اکثریت در پارلمان عراق، سرانجام گزینه نهایی خود را برای نخست‌وزیری معرفی کرد. درحالی که گمانه‌زنی‌ها بیشتر حول چهره‌های شناخته ‌شده‌ای مانند نوری المالکی می‌چرخید، در نهایت نامی کمتر مطرح و کم‌سابقه در عرصه سیاست به‌ عنوان گزینه نهایی انتخاب شد. بر این اساس، «علی فالح کاظم الزیدی» مأمور تشکیل دولت جدید عراق شده است که در شرایط پرتنش کنونی، کار دشواری در پیش دارد و باید از همان آغاز با مجموعه‌ای از چالش‌های جدی در داخل و سطح منطقه روبه‌رو شود.

در این رابطه، «الوقت» با حسن هانی‌زاده، کارشناس مسائل غرب آسیا گفتگو کرده است تا به سوالاتی در این زمینه پاسخ دهد.

چرا چارچوب هاهنگی علی الزیدی را گزینه نهایی خود معرفی کرد، درحالی که گزینه‌های مهمتری در فهرست نامزدها بودند و کارشناسان شانس افراد دیگر را بیشتر می‌دانستند، چه اتفاقی افتاد که گروههای عراقی در این شرایط یک گزینه کم‌تجربه و ناشناخته را انتخاب کردند؟

هانی زاده: در واقع انتخاب علی الزیدی به عنوان نخست وزیر عراق یک شگفتانه در سپهر سیاسی این کشور به شمار می‌رود به اعتبار اینکه جوان‌ترین نخست وزیر در طول سه دهه گذشته تلقی می‌شود. الزیدی تنها سابقه فعالیت‌های بازرگانی و تجاری دارد و بعد از یک سلسله رایزنی‌های فشرده بین چهارچوب هماهنگی شیعه این شخصیت مورد توافق این فراکسیون بزرگ پارلمانی قرار گرفته است.

گزینه نخست چارچوب هماهنگی، نوری المالکی بود که با وتو و دخالت آمریکا و شخص دونالد ترامپ مواجه شد. ترامپ بعد از اینکه چهارچوب هماهنگی شیعه اعلام کرد که نوری المالکی از شخصیت‌های سیاسی استخوان‌دار گزینه نهایی برای تصدی این سمت است، ترامپ دستور داد که کلیه اموال و پول‌های عراق در وزارت خزانه داری آمریکا بلوکه شود و مشکلاتی برای عراق پیش آمد.

بنابراین، بعد از یک سلسله رایزنی‌ها یک شخصیت تقریبا غیرسیاسی مانند علی الزیدی به عنوان گزینه نهایی معرفی شد و به هر حال قرار است که از پارلمان رای اعتماد بگیرد و این نشان می‌دهد که عراقی‌ها تحت فشار و دخالت های آمریکا و برخی کشورهای منطقه ناچار شدند شخصیت غیرسیاسی اما شخصیت کاملا اقتصادی و مالی را به عنوان نخست وزیر نهایی انتخاب کنند. این انتخاب هم در عین اینکه الزیدی دارای رویکردهای سیاسی نسبتاً معتدلی هست می‌تواند در عرصه سیاسی داخلی و خارجی عراق بسیار موثر تلقی شود.

از جزئیات انتخاب نخست وزیر جدید اطلاعاتی در اختیار دارید؛ آیا این انتخاب به صورت اجماع اعضا بوده یا رای‌گیری بر اساس مکانیزم دیگری انجام شده است؟

هانی زاده: این انتخاب یک اجماعی بین جریانهای سیاسی چارچوب هماهنگی بود. قانون اساسی عراق کاملا شفاف است و در حقیقت بعد از انتخاب رئیس جمهور، الآن در یک بازه زمانی مشخصی باید نخست وزیر انتخاب شود که نامزد نهایی علی الزیدی بود و قبلا شخصیتهای دیگری در عراق از جمله محمد شیاع السودانی و نوری المالکی و شخصیت‌های دیگر مطرح بودند اما اختلاف نظرها بین جریانهای شیعیان، کردها و اهل سنت سبب شد تا چهارچوب هماهنگی این شخصیت را که کمتر در عرصه‌های سیاسی شناخته شده بود انتخاب کند و فراکسیون‌ها به این جمع بندی رسیدند که این فرد می‌‎تواند در شرایط کنونی موثر واقع شود.

حتی بعد از انتخاب نزار آمیدی به عنوان رئیس جمهور می‌توان گفت که انتخاب الزیدی، دومین شگفتانه سیاسی عراقیها بود. در ماجرای انتخاب آمیدی شاهد بودیم که ائتلافی از سوی نسل جدید رهبران کُرد، شیعه و سنی توانستند ائتلاف نسل قدیمی مالکی- بارزانی را شکست بدهند. به نظر شما با این انتخاب، سیاست عراق به سمت کاهش نفوذ چهره‌های نسل قدیمی خواهد رفت؟   

هانی زاده: الآن نوعی بازنگری در عرصه‌های سیاسی و اقتصادی عراق انجام شده است، زیرا رویکرد نسل‌های سنتی و قدیمی بعد از گذشت 23 سال از سرنگونی رژیم صدام حسین در عرصه‌های داخلی مخصوصا در عرصه معیشتی خیلی موفق نبودند. افرادی مانند جلال طالبانی، نوری المالکی و حیدر العبادی، با اینکه خدمات زیادی انجام دادند و محبوبیت زیادی در بین مردم داشتند اما الان عراقیها دنبال چهره‌های جدیدتر هستند تا بتوانند در شرایط کنونی عراق را به لحاظ اقتصادی به تراز بالایی برسانند. باتوجه به تجربه تجاری و اقتصادی الزیدی، بیشتر توجه نسل جدید عراق به این سمت حرکت می‌کنند و نشان می‌دهد که مسئله معیشت بر مسائل سیاسی و جهانی ارجحیت دارد.

چه شناختی از دیدگاههای علی الزیدی در مورد مسائل مهمی مانند رابطه با آمریکا و ایران و کشورهای عربی وجود دارد؟

هانی زاده: الزیدی دیدگاه‌های معتدل‌تری دارد و با اینکه وابسته به جریانهای شیعه است اما رویکرد اقتصادی پررنگ‌تری دارد و در مورد مسائل سیاسی هم که تجربه کمتری دارد قطعا از چهره‌های قدیمی‌تر استفاده خواهد کرد. به همین دلیل باید دید که عراق در دوره او به لحاظ سیاسی به چه سمت و سویی حرکت خواهد کرد، هر چند بیشتر سیاستگذاری‌های داخلی این کشور متأثر از تحرکات مردم و فراکسیونهای پارلمانی است که به سیاستهای دولت جهت می‌دهند و لذا الزیدی هم نمی‌تواند خارج از چارچوب گروههای شیعی حرکت کند.

در عراق مسئله سیاست با اقتصاد گره خورده است و با توجه به تحریم‌هایی که آمریکا علیه چهره‌های برجسته اعمال می‌کند و به نوعی واشینگتن به دلیل سلطه دلاری، اقتصاد عراق را به گروگان گرفته است. در مورد روابط با ایران هم فشارهای زیادی روی بغداد وجود دارد، این روند چه چالشهایی پیش روی دولت جدید برای پیشبرد طرح‌های اقتصادی‌ مد نظرش خواهد گذاشت؟

هانی زاده: عراق در این شرایط حساس درحال گذر از مرحله ناپایدار به وضعیت پایدار است و دخالت آمریکا در امور داخلی این کشور چالش جدی برای دولت خواهد بود. زیرا گردش مالی و بانکی عراق در دست وزارت خزانه داری آمریکا قرار دارد و دولت عراق مجبور است تا سیاستهای مالی خود را با واشینگتن هماهنگ کند.

موضوع دیگر، دخالت برخی کشورهای عرب منطقه است که معتقدند چون عراق بخشی از جهان عرب به شمار می‌رود باید در چارچوب اتحادیه عرب حرکت کند. برخی از این اعراب تمایلی ندارند که عراق روابط نزدیکی با ایران داشته باشد و در این خصوص هم دولت بغداد باید ملاحظات رژیمهای عربی را درنظر بگیرد.

همچنین، ایران به عنوان همسایه بزرگ عراق، مرزهای مشترک و روابط تاریخی، در عرصه‌های اجتماعی، سیاسی و امنیتی عراق تاثیر مهمی دارد و فاصله گیری هر دولتی در عراق از ایران می‌تواند چالشهای جدی برای آن ایجاد کند. بنابراین، می‌توان گفت که نخست وزیر جدید عراق باید میان این چند گزینه چالش برانگیز داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی یک ظرافتی از خود نشان دهد، زیرا قدم گذاشتن در این مسیر همانند حرکت بر لبه شمشیر است.

یکی از چالشهای مسئله انتخاب نخست وزیر، پذیرش عمومی این گزینه است و مردم انتظار دارند که نخست وزیر باید با باندهای فساد مقابله کند و مشکلات معیشتی را حل کند و با اشغالگران مقابله کند که برای رسیدن به این اهداف، فرد قدرتمندی لازم است. به نظر شما آیا انتخاب گزینه‌ای که نتیجه مصالحه گروه‌های سیاسی بوده است، باعث نمی‌شود تا مردم الزیدی را به عنوان بازیچه دست سیاستمداران کارکشته بدانند؟

هانی زاده: مردم عراق الآن نسبت به سیاستهای دولتهای قبلی بدبین هستند. از یکسو دولتها به این محکوم هستند که اجازه داده‌اند آمریکا بر تمام عرصه‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی عراق سیطره پیدا کند. درحال حاضر، وضعیت بسیار پیچیده‌ای برعراق حاکم است و آمریکاییها اجازه نمی‌دهند که دولت مستقلی روی کار آید که منافع مردم را بر منافع واشینگتن در اولویت قرار دهد.

از اینرو، نخست وزیر جدید در این شرایط باید عراق را با مدیریت هوشمندانه به سمت استقلال ملی سوق دهد. در غیر این صورت، آمریکاییها اگر احساس کنند که کابینه جدید در تقابل با غرب است مشکلاتی را ایجاد خواهند کرد.

نسل جدید عراق انتظار دارد که الزیدی یک وضعیت اقتصادی بهتری ایجاد کند و آمریکایی‌ها منتظرند ببینند که دولت جدید چه رویکردی در قبال ایران اتخاذ خواهد کرد و اگر بخواهد به جمهوری اسلامی نزدیک شود، طبیعتاً فشارها علیه بغداد را افزایش خواهند داد. بنابراین، می‌توان گفت که الزیدی باید میان آمریکا، ایران و کشورهای عربی و همچنین قومیت‌های داخلی به صورت کاملا دقیق این چند طیف را راضی نگه دارد تا عراق را از این وضعیت نجات دهد.