برکناری «ساوایا»؛ آیینه تمام‌ قد شکست‌ سیاست‌های ترامپ در عراق

درحالی که آمریکا طی سال‌های اخیر از تمام ابزارهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی خود برای نفوذ در عراق و پیشبرد برنامه‌های نیمه‌تمام خود بهره برده است اما هرچه زمان می‌گذرد، توان تأثیرگذاری واشینگتن بر تحولات سیاسی عراق کاهش می‌یابد. دو هفته پس از خروج نیروهای آمریکایی از پایگاه عین‌الاسد در غرب عراق، این کشور یک عقب‌نشینی دیپلماتیکی نیز در برابر عراق انجام داد.

در این رابطه، منابع آگاه روز یکشنبه اعلام کردند که «مارک ساوایا» که در ماه اکتبر توسط دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا به عنوان نماینده ویژه عراق منصوب شده بود، دیگر در این سمت فعالیت نمی‌کند. یک منبع به «سوءمدیریت» ساویا در موقعیت‌های کلیدی، از جمله عدم موفقیت او در جلوگیری از نامزدی نوری المالکی به عنوان نخست وزیر احتمالی عراق اشاره کرد.

هنوز مشخص نیست چه مسئله‌ای باعث کناره‌گیری ساوایا شده است یا اینکه آیا جایگزینی برای او تعیین خواهد شد یا خیر. با این حال، به گزارش رویترز، به گفته یک مقام ارشد عراقی، گمان می‌رود تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و فرستاده ویژه به سوریه که اخیرا برای دیدار با نیروهای دموکراتیک سوریه به اربیل سفر کرده بود، مسئولیت امور عراق را برعهده بگیرد.

دو مقام عراقی گفتند که ساویا قرار بود جمعه گذشته از عراق بازدید کند و با مقامات ارشد دیدار داشته باشد اما به طور ناگهانی این سفر و برنامه را لغو کرد. تحلیلگران پیش‌بینی کرده بودند که ساوایا به دلیل نداشتن تجربه دیپلماتیک، گزینه مناسبی برای این سمت نخواهد بود. بنابراین، برکناری او ظرف سه ماه نشان داد که ترامپ نیز از عملکردش راضی نبوده است.

ماموریت ساوایا چه بود؟

ساویا یک کارآفرین مسیحی عراقی-آمریکایی، از جمله معدود آمریکایی‌های عرب‌تباری بود که در اواخر مهرماه و درست پیش از برگزاری انتخابات پارلمانی عراق، به این سمت منصوب شد تا برنامه‌های واشینگتن در عراق را پیگیری کند. نخستین مأموریت او، تقویت نقش دولت مرکزی در کنترل نیروهای مسلح و کاهش نفوذ گروه‌های مقاومت بود.

یکی دیگر از اهداف کلیدی ساوایا، احیای حضور شرکت‌های آمریکایی در بخش انرژی عراق بود. این اقدام با هدف بازپس‌گیری سهم از دست‌رفته آمریکا در بازار نفت و گاز این کشور و تثبیت نفوذ اقتصادی واشینگتن دنبال می‌شود. ساوایا قرار بود با نزدیک‌ کردن بخش خصوصی آمریکا و نهادهای اقتصادی عراق، مسیر سرمایه‌گذاری‌های جدید را تسهیل کند و مانع از گسترش نفوذ رقبایی مانند چین، روسیه و ایران در حوزه‌های انرژی و زیرساختی شود.

بخشی دیگر از مأموریت ساوایا به روابط سیاسی و دیپلماتیک میان دو کشور اختصاص داشت. واشینگتن قصد داشت از طریق نماینده ویژه خود، ارتباط مؤثرتری با احزاب و جریان‌های سیاسی عراق برقرار کند تا بر روند تصمیم‌گیری داخلی تأثیر گذاشته و از نزدیکی بیش از حد بغداد به محورهای منطقه‌ای مخالف سیاست‌های آمریکا جلوگیری کند. ساوایا در سه ماه گذشته دیدارهایی با محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر عراق و برخی مقامات این کشور برگزار کرد اما به نظر می‌رسد موفق به جلب حمایت جریان‌های سیاسی عراق نشده است.

شکست در برابر گروه‌های مقاومت

هر چند کاخ سفید دلیل برکناری ساوایا را اعلام نکرده، اما این تصمیم را می‌توان واکنشی به تحولات اخیر سیاسی در عراق دانست.

برکناری ساوایا چند روز پس از آن صورت گرفت که دونالد ترامپ به عراق هشدار داد که اگر دوباره نوری مالکی را به عنوان نخست وزیر انتخاب کنند، واشینگتن کمک‌های مالی به بغداد را قطع خواهد کرد. ترامپ در توجیه ادعاهای خود گفته بود، آخرین باری که مالکی نخست وزیر بود عراق به فقر و هرج و مرج کشیده شد.

نوری مالکی که توسط آمریکا به تشدید اختلافات فرقه‌ای و اجازه ظهور داعش در دوران نخست‌وزیری خود متهم شده بود، چند روز پیش توسط بزرگ‌ترین بلوک پارلمانی عراق برای این سمت انتخاب شد. دولت ترامپ امیدوار بود با فشارهای اقتصادی، جریان‌های سیاسی شیعه را وادار به عقب‌نشینی کند و برنامه‌های نیمه‌تمام خود را در عراق تکمیل نماید ولی جریانهای سیاسی شیعی بدون توجه به هشدارهای واشینگتن، تصمیم نهایی خود را اتخاذ کردند.

در این رابطه، چارچوب هماهنگی شیعیان عراق شنبه‌‎شب بار دیگر اعلام کرد:«به دور از دیکته‌های خارجی، بار دیگر پایبندی خود به نامزدی نوری المالکی برای نخست وزیری آینده عراق را اعلام می‌کنیم. این گروه تاکید کرد:«انتخاب نخست وزیر یک موضوع مربوط به قانون اساسی عراق است که طبق سازوکار روند سیاسی انجام می شود و در آن به دور از دیکته های خارجی منفعت ملی عراق در نظر گرفته می‌شود».

عزم و اراده جریان‌های شیعی برای پایبندی به تصمیمات خود نشان داد که عراق دیگر تحت دستورات واشینگتن عمل نمی‌کند و ترامپ قادر نیست با جایگزینی مهره‌ها، سیاست‌های خود را به بغداد دیکته کند. بنابراین، می‌توان گفت مأموریت نخست ساوایا برای تضعیف گروه‌های مقاومت در ساختارهای سیاسی عراق و گماشتن مهره‌های همسو با واشینگتن در راس هرم قدرت شکست خورده است.

اولین شکست ماموریت ساوایا در انتخابات پارلمانی رقم خورد؛ برخلاف تصور کاخ سفید، جریان‌های مقاومت اکثریت کرسی‌ها را به دست آوردند و با انتخاب نوری مالکی به عنوان گزینه نهایی نخست‌وزیری، دومین ضربه به واشینگتن وارد شد و ابزارهای محدود آن در تضعیف مقاومت را نشان داد.

تجربه نشان داده که فشارهای خارجی نمی‌تواند جایگاه مقاومت در عراق را تضعیف کند، زیرا این جریان‌ها نه تنها در نهادهای دولتی و امنیتی ریشه دارند بلکه حمایت پایدار مردمی نیز پشتوانه آنهاست و لذا برکناری ساوایا نخستین نشانه ناکامی آشکار سیاست‌های آمریکا در مقابله با جریان‌های مقاومت و مدیریت بحران‌های سیاسی در عراق محسوب می‌شود.

علاوه‌بر ناکامی‌های سیاسی، ساوایا در پیشبرد برنامه‌های اقتصادی و انرژی در عراق نیز موفق نبود و نتوانست دولت بغداد و رهبران اقلیم کردستان را برای امضای توافقنامه‌های سرمایه‌گذاری در بخش نفت و گاز قانع کند.

ترامپ در نشست «شرم‌الشیخ» در مهرماه گذشته با صراحت اعلام کرد که عراق ذخایر عظیمی از نفت دارد اما نمی‌داند چگونه از آن استفاده کند. او حتی تأکید کرده بود که ایالات متحده بیش از ۷ تریلیون دلار در خاورمیانه هزینه کرده و انتظار دارد کشورهای عرب منطقه، از جمله عراق بخشی از این هزینه‌ها را جبران کنند.

با توجه به شرایط پرتنش بین‌المللی و منطقه‌ای، ترامپ بر منابع انرژی عراق تمرکز ویژه‌ای دارد و تلاش می‌کند کنترل مدیریت آنها را به دست گیرد و پس از ناکامی ساوایا، واشینگتن اکنون به گزینه‌های جدید خود متوسل شده است.

حضور نماینده ویژه آمریکا به این کشور امکان می‌دهد خارج از چارچوب‌های دیپلماتیک، مستقیماً در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی و انرژی عراق نقش‌آفرینی کند. این موضوع مسیر انعقاد قراردادهای جدید میان شرکت‌های آمریکایی و عراق را هموار می‌سازد و توافقاتی که پیش‌تر میان شرکت‌های آمریکایی و دولت اربیل منعقد شده بود، در همین چارچوب اقتصادی قابل تحلیل است.

علیرغم همه این تلاشها، با توجه به آشکار شدن برنامه‌های جاه‌طلبانه واشینگتن در منطقه، عراقی‌ها اجازه نخواهند داد که آمریکا بر منابع عظیم انرژی کشورشان تسلط یابد و تغییر نمایندگان ویژه نیز کمکی به تحقق اهداف ترامپ نخواهد کرد.

رویکرد سخت آمریکا با آمدن باراک

با برکناری ساوایا، به نظر می‌رسد تام باراک، شخصیت جنجالی و پرحاشیه یک سال اخیر در منطقه، مأموریت‌های عراق را برعهده گیرد. بنابراین، سؤال اصلی این است که آیا سپردن پرونده عراق به باراک باعث تعدیل رویکرد واشینگتن در برابر بغداد خواهد شد یا اینکه رویکرد سخت‌تری را در پیش خواهد گرفت.

با توجه به مواضع خصمانه باراک در سوریه و لبنان، از جمله فشار بر مقامات لبنانی برای خلع سلاح حزب‌الله با هدف تضمین امنیت سرزمینهای اشغالی و درنهایت سوق دادن بیروت به سمت عادی‌سازی روابط با رژیم صهیونیستی، به نظر می‌رسد ورود او به پرونده عراق نیز می‌تواند سخت‌گیری کاخ سفید نسبت به گروه‌های مقاومت و دولت عراق را افزایش دهد. لذا، با حضور باراک، پرونده انحلال حشدالشعبی که در ماه‌های اخیر با جدیت از سوی واشینگتن دنبال می‌شد، دوباره به جریان خواهد افتاد. 

از اینرو، با انتصاب باراک، آمریکا با فشارهای اقتصادی، سیاسی و دیپلماتیک تلاش خواهد کرد نفوذ مقاومت و ایران در ساختارهای حاکمیتی عراق را محدود کند، روندی که می‌تواند تنش‌ها را در عراق و منطقه تشدید کند.

گروه‌های مقاومت تهدیدی جدی برای برنامه‌های واشینگتن محسوب می‌شوند و همان‌طور که پیش‌تر نیروهای آمریکایی را مجبور به ترک از برخی پایگاه‌ها کردند، در آینده نیز ممکن است برای اخراج کامل اشغالگران اقدام کنند. قدرت روزافزون گروههای مقاومت در کنار تقویت ارتباطات آنها با تهران، زنگ خطر را برای واشینگتن به صدا درآورده است.

آمریکا به خوبی درک کرده تا زمانی که این جریان‌ها نفوذ قابل توجهی داشته باشند هرگونه تلاش برای تسلط بر عرصه سیاسی، اقتصادی و امنیتی عراق با شکست مواجه خواهد شد.

با این حال، باراک که در لبنان و سوریه موفقیت سیاسی قابل توجهی به دست نیاورده، در عراق نیز شانس کمی برای تحقق برنامه‌های واشینگتن را دارد. چرا که پایه‌های گروه‌های مقاومت در ساختارهای سیاسی و امنیتی به قدری محکم است که کنار گذاشتن آنها آسان نیست.

درکل، برکناری ساوایا ظرف سه ماه نشان داد که نفوذ آمریکا در عراق به آسانی که دولتمردان کاخ سفید تصور می‌کردند نیست و تا زمانی که گروه‌های مقاومت در سنگر ضداستکباری حضور دارند، تلاش‌های واشینگتن برای بی‌ثبات‌سازی این کشور نتیجه‌ای نخواهد داشت.